Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Дыбыс және жаңғырық». Талдап көрейік. Тауда немесе бос залда айқайлап көр — бір сәттен кейін өз дауысыңды қайта естисің. Дыбыс — дыбыс көзінен тарайтын ауаның сығылулары мен сиреулерінің толқыны, ал жаңғырық — кедергіден шағылып, саған қайта оралған сол дыбыс.
Бұл не үшін керек?
Шағылған дыбысқа кемелер мен су асты аппараттарының сонарлары, автомобильдердегі ультрадыбыстық тұрақ датчиктері, роботтар мен дрондардың қашықтық датчиктері негізделген. Ультрадыбыс дәрігерлерге дененің ішіне үңілуге көмектеседі, ал инженерлер ұшақ бөлшектері мен құбырлардағы жарықтарды шағылған толқындар арқылы табады. Құлаққаптарды, ақылды колонкаларды және дауыстық көмекшілерді жасаушылар сөз таза естілуі, ал жасанды интеллект оны дұрыс тануы үшін бөлмедегі жиіліктермен, дыбыс қаттылығымен және жаңғырықпен жұмыс істейді. Жасанды интеллект дыбыс өрісін есептей алады, бірақ есепті қою, нақты бөлмеде датчиктің неге қателесетінін түсіну және нәтижені тексеру — дыбыстың табиғатын түсінетін адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Кез келген дыбыс көзі тербеледі: ішек, динамиктің мембранасы, біздің дауыс байламдарымыз. Тербелістер ауаның көршілес қабаттарын итереді, сөйтіп ауа бойымен қоюланулар мен сиреулер жүгіреді — бұл бойлық толқын, сондықтан итеретін ештеңе жоқ бостықта дыбыс таралмайды. Тербелістер неғұрлым жиі болса, үн соғұрлым жоғары, ал тербеліс ауқымы неғұрлым үлкен болса, дыбыс соғұрлым қатты; адам шамамен жиырма герцтен жиырма мың герцке дейін естиді. Кедергіге тап болғанда дыбыс шағылып, кері қайтады — жаңғырық деген осы.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырда Роберт Бойль әйгілі тәжірибе жасады: ол тықылдап тұрған сағатты шыны қалпақтың астына қойып, сорғышпен оның астындағы ауаны сорып шығарды. Ауа азайған сайын тықыл бәсеңдей берді. Осылайша дыбысқа орта керек екені, ал бостықта ол таралмайтыны белгілі болды.
Формула: толқын ұзындығы
Дыбыс толқынының ұзындығы былай табылады: лямбда тең вэ бөлу ню. Дыбыс көзінің бір тербелісі ішінде дыбыс дәл бір толқын ұзындығына жүгіріп үлгереді, ал секундына мұндай тербелістер ню рет болады, сондықтан жылдамдықты жиілікке бөлеміз. Лямбда — метрмен берілген толқын ұзындығы, вэ — дыбыс жылдамдығы, ауада шамамен секундына үш жүз қырық метр, ню — герцпен берілген жиілік. Жиілікті арттырсаң, дыбыс жоғарырақ шығады, ал толқын ұзындығы қысқарады. Дыбыстың қаттылығы толқын ұзындығына әсер етпейді, толқын ұзындығы тек жылдамдық пен жиілікке тәуелді.
λ = v / νλ — дыбыс толқынының ұзындығы, м
v — ауадағы дыбыс жылдамдығы, м/с
ν — дыбыс жиілігі, Гц
Формула: кедергіге дейінгі қашықтық
Жаңғырық бойынша кедергіге дейінгі қашықтық былай табылады: эс тең вэ көбейту тэ, бөлу екі. Дыбыс алдымен жартасқа дейін, содан кейін кері жүгіреді, яғни тэ уақытында кедергіге дейінгі қашықтықтан екі есе ұзын жол жүреді, сондықтан екіге бөлеміз. Эс — метрмен берілген кедергіге дейінгі қашықтық, вэ — секундына метрмен берілген дыбыс жылдамдығы, тэ — шапалақтан жаңғырыққа дейінгі уақыт, секундпен. Жартасты алыстатсаң, жаңғырық кешірек оралады. Жаңғырық уақыты бойынша қашықтықты, мысалы, теңіз түбіне дейінгі қашықтықты осылай анықтайды.
s = v · t / 2s — кедергіге дейінгі қашықтық, м
v — дыбыс жылдамдығы, м/с
t — дыбыстан жаңғырыққа дейінгі уақыт, с
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда дыбыс генераторы тұр, қазір ол төрт жүз қырық герц жиілікте дыбыстайды, ауадағы толқын ұзындығы жетпіс жеті сантиметр шығады, ал алыста, сенен жүз метр жерде жартас тұр. Алдымен толқын ұзындығы дәл жарты метр болатындай етіп генератордың жиілігін өзгерт: лямбда тең вэ бөлу ню формуласы бойынша ойлан, жиілікті көтеру керек пе, әлде төмендету керек пе. Содан кейін жартасты жылжытып, жаңғырық дәл бір секундтан кейін оралатындай етіп шапалақ ұр, дыбыс ол жаққа барып, қайта келетінін ұмытпа. Сонымен бірге дыбыс қаттылығын бұрап көріп, толқын ұзындығы одан өзгермейтініне көз жеткізе аласың. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.