Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Маятник: энергия әткеншегі». Талдап көрейік. Аулада тұрған әткеншекті еске түсір: сені артқа тартып, жібереді, сен төмен ұшып, екпін аласың, қарсы жақта жоғары көтеріліп, бір сәт қатып қаласың. Бұл — тербелістер, яғни бірдей уақыт аралықтары сайын қайта-қайта қайталанатын қозғалыс. Ал жіпке ілінген жүк, маятник, — сол әткеншектің кішкентай түрі.
Бұл не үшін керек?
Тербелістер техниканың барлық жерінде бар: әр телефон мен компьютердегі кварц кристалы секундына миллиондаған рет тербеліп, процессорға ырғақ береді. Биік зәулім үйлер желден болатын тербелісті алып маятник-демпферлермен басады, ал роботтар мен дрондардың инженерлері құрылымның өздігінен тербеліп кетпеуін қадағалайды. Энергияның бір түрден екінші түрге ауысатыны туралы идея электр желілері үшін энергия жинайтын гидроаккумуляциялық станциялардың негізінде жатыр. Жасанды интеллект тербелістерді есептей алады, бірақ көпір не робот неге тербелетінін түсініп, нақты құрылымда шешім табу — адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жіпке ілінген жүк тепе-теңдік күйінде тұрады — тыныштықта қалатын жерінде. Оны бір жаққа ауытқыт, сонда ол жоғарырақ көтеріледі: потенциалдық энергия қоры пайда болады. Жіберсең, жүк төмен қарай екпін алып қозғалады, биіктік жылдамдыққа айналады, ал тепе-теңдік күйінен ол ең жылдам өтеді. Одан әрі жылдамдық қайтадан биіктікке айналады, ал шеткі нүктеде жүк бір сәтке тоқтайды; үйкеліс болмаса, энергияның әрі-бері осылай ауысуы мәңгі жалғаса берер еді, ал олардың қосындысы тұрақты болып қалар еді.
Аздап тарих
Галилео Галилей он жетінші ғасырдың басында маятникпен әдемі тәжірибе жасады: жіптің жолына шеге қақты, сонда жіп қысқарып, жүк басқа доғамен жүрді. Соған қарамастан жүк өзі жіберілген биіктікке дәл сол қалпы көтерілді. Галилей дене құлайтын биіктік оның қандай жылдамдық алатынын анықтайды деген қорытынды жасады. Бұл — энергияның сақталуы туралы алғашқы болжамдардың бірі.
Формула: потенциалдық энергия
Жүкті көтеру үшін ауырлық күшіне қарсы жұмыс істеу керек: жүк неғұрлым ауыр және неғұрлым биік көтерілсе, жұмыс соғұрлым көп болады, ал сол жұмыс потенциалдық энергия болып жинақталады. Оқимыз: е пэ тең эм жэ аш. Эм — жүктің килограммен берілген массасы, жэ — еркін түсу үдеуі, шамамен тоғыз бүтін оннан сегіз метр бөлу секунд квадрат, аш — жүктің тепе-теңдік күйінен биіктігі, метрмен, ал энергия джоульмен шығады. Маятникті көбірек ауытқытсаң, жүк жоғарырақ көтеріледі, энергия қоры да артады. Шеткі нүктеде жүкте тек осы энергия ғана болады.
Eп = mghEп — потенциалдық энергия, Дж
m — жүктің массасы, кг
g — еркін түсу үдеуі, м/с²
h — тепе-теңдік күйінен биіктік, м
Формула: кинетикалық энергия
Қозғалыс энергиясы массаға да, жылдамдыққа да тәуелді, бірақ жылдамдыққа күштірек тәуелді: екі есе жылдам болса, энергия төрт есе көп болады, өйткені денені ұзағырақ үдету керек, күш те ұзынырақ жолда әрекет етеді. Оқимыз: е ка тең эм вэ квадрат бөлу екі. Эм — килограммен берілген масса, вэ — секундына метрмен берілген жылдамдық, энергия — джоульмен. Төменгі нүктеде, тепе-теңдік күйінде, маятниктің барлық энергиясы кинетикалық, ал жылдамдығы сол жерде ең үлкен. Үйкеліс болмаса, е пэ мен е ка қосындысы кез келген сәтте бірдей болады.
Eк = mv²/2Eк — кинетикалық энергия, Дж
m — жүктің массасы, кг
v — жүктің жылдамдығы, м/сEп + Eк = constconst — толық энергия, үйкеліс болмағанда тұрақты, Дж
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда жіпке ілінген маятник: жіптің ұзындығы бір метр, жүк жарты килограмм, үйкеліс жоқ, қазір ол тыныш ілініп тұр. Жүкті кемінде он градусқа ауытқытып, жібер, содан кейін потенциалдық және кинетикалық энергияның көрсеткіштерін бақыла. Жүк қай жерде ең жылдам ұшатынын және қай жерде ең биік көтерілетінін ойлан да, стоп-кадрмен екі сәтті ұста: энергияның бәрі дерлік кинетикалық болған сәтті және бәрі дерлік потенциалдық болған сәтті. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.