Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Период және жиілік». Талдап көрейік. Еденге қойылатын ескі сағаттар бірқалыпты тықылдайды, өйткені олардың маятнигі бір ырғақпен тербеледі. Әрі-бері бір толық тербелудің уақытын период деп, ал бір секундтағы тербелістер санын жиілік деп атайды. Бұл — тербелістердің бір ырғағын сипаттаудың екі тәсілі.
Бұл не үшін керек?
Жиілік — бүкіл заманауи техниканың тілі: процессорлар гигагерц жиіліктерде жұмыс істейді, радио, вай-фай және спутниктік байланыс деректерді өз жиіліктерінде жібереді, ал энергетикалық жүйелер ток жиілігін қатаң тұрақты ұстайды. Роботтар мен ұшқышсыз аппараттардың инженерлері қозғалтқыштар мен пропеллерлердің жиіліктері корпустың меншікті жиіліктерімен сәйкес келмеуін қадағалайды, әйтпесе құрылым тербеліп кетеді. Дәрігерлер тамыр соғысы мен тыныс алудың жиілігін, ал сейсмологтар жердің тербелістерін өлшейді. Жасанды интеллект периодты лезде есептейді, бірақ өлшеуді дұрыс жүргізу, құрылымды таңдау және оның жұмыс істейтінін тексеру — адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Ауырлық күші маятникті тепе-теңдік күйіне қайтарады, ал жіптің ұзындығы оның қандай доғамен жүретінін анықтайды. Жіп неғұрлым ұзын болса, маятник соғұрлым баяу тербеледі, сондықтан период ұзындықпен бірге артады. Таңғаларлығы, ауытқу кішкене болғанда период жүктің массасына да, тербеліс ауқымына да тәуелді емес: бірдей жіптегі ауыр жүк пен жеңіл жүк бір ырғақпен тербеледі. Периодты дәл өлшеу үшін көп тербелістің уақытын өлшеп, оны тербелістер санына бөледі — осылай секундомердің қателігі бәріне бөлініп кетеді.
Аздап тарих
Голландиялық ғалым Христиан Гюйгенс он жетінші ғасырдың ортасында алғашқы маятникті сағаттарды жасап, маятник периодының жіп ұзындығына қалай тәуелді екенін қорытып шығарды. Оның сағаттары бұрынғы механикалық сағаттардан әлдеқайда дәл болды және тәулігіне көп минут емес, бар болғаны бірнеше секунд қана қателесті. Бірнеше ғасыр бойы маятникті сағаттар уақытты өлшеудің ең дәл тәсілі болып келді.
Формула: маятник периоды
Маятниктің периоды ауырлық күшінің жүкті кері қаншалықты күшті тартатынына және жүктің қандай жол жүруі керектігіне байланысты. Былай шығады: тэ тең екі пи көбейту эль бөлу жэ-ден алынған түбір. Эль — метрмен берілген жіптің ұзындығы, жэ — еркін түсу үдеуі, шамамен тоғыз бүтін оннан сегіз метр бөлу секунд квадрат, тэ — секундпен берілген период. Ұзындық түбір астында тұр: периодты екі есе арттыру үшін жіпті екі есе емес, төрт есе ұзарту керек. Ал жэ кішірек планетада, мысалы Айда, дәл сол маятник баяуырақ тербелер еді.
T = 2π√(l / g)T — период, с
l — жіптің ұзындығы, м
g — еркін түсу үдеуі, м/с²
Формула: период және жиілік
Тәжірибеде периодты секундомер арқылы табады: үлкен тэ тең кіші тэ бөлу эн. Кіші тэ — бірнеше тербелістің секундпен берілген уақыты, эн — олардың саны, ал неғұрлым көп тербелісті санасаң, нәтиже соғұрлым дәл болады. Жиілік ню — бір секундқа қанша тербеліс сыятыны: ню тең эн бөлу кіші тэ, яғни бір бөлу үлкен тэ. Жиілік герцпен өлшенеді, бір герц — секундына бір тербеліс. Период артса, жиілік кемиді: ұзын маятник сирегірек тербеледі.
T = t / NT — период, с
t — тербелістер уақыты, с
N — тербелістер саны, —ν = N / t = 1 / Tν — жиілік, Гц
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда он градусқа ауытқытылған жіпке ілінген маятник тұр, жіп қазір алпыс сантиметр, жүк екі жүз грамм. Жиілік бір герц болатындай етіп жіптің ұзындығын таңдауың керек: сонда период қандай болуы тиіс екенін ойлан да, ұзындықты түбірі бар формула бойынша тап. Ұзындықты орнатып, секундомермен бірнеше тербелістің уақытын өлше де, жиілікті тексер, содан кейін жарты герц жиілік ал — период екі есе өсуі үшін ұзындықты неше есе өзгерту керек екенін есіңе түсір. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.