Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Резонанс». Талдап көрейік. Аулада тұрған әткеншекті еске түсір: егер оны ырғағына сай, сәл ғана итеріп отырсаң, ол барған сайын жоғары ұшады. Ал ырғағына келмей итерсең, әткеншек әрең тербеледі. Міне, итерулер жүйенің өз ырғағына дәл түскенде тербелістердің осылай күшеюі резонанс деп аталады.
Бұл не үшін керек?
Резонанс техниканың барлық жерінде жұмыс істейді: телефоннан бастап жасанды интеллект оқытылатын дата-орталықтардағы серверлерге дейін әр процессор мен әр чипке ырғақ беретін кварц генераторлары соған негізделген. Көпірлердің, зәулім үйлердің, ұшақтар мен зымырандардың инженерлері желдің, қозғалтқыштардың немесе адамдар қадамының құрылымның меншікті жиілігіне түспеуін үнемі тексереді, әйтпесе ол қауіпті түрде тербеле бастайды. Медицинада резонанс магниттік-резонанстық томографияның негізінде жатыр, ал робототехника мен ұшқышсыз аппараттарда камера мен датчиктер жаңылыспауы үшін қозғалтқыштардың дірілін басу маңызды. Он жылдан кейін жасанды интеллект жиіліктерді өзі есептейтін болады, бірақ қауіпті резонанс қайда жасырынғанын түсініп, есепті дұрыс қойып, нәтижені нақты құрылымда тексеруді осы физиканы сезінетін адам ғана жасай алады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Серіппеге ілінген жүкті итеріп жіберсең, ол өздігінен, өзінің меншікті жиілігімен тербеледі. Ал егер ілу нүктесін қозғалтқышпен қозғасаң, жүк қозғалтқыштың ырғағымен тербеле бастайды, бұл — еріксіз тербелістер. Қозғалтқыштың ырғағы жүктің меншікті ырғағымен сәйкес келгенде, әр итеру дәл уақытында келіп, энергия қосады, сондықтан тербеліс ауқымы күрт өседі. Оның шексіз өсуіне әр тербелісте энергияның бір бөлігін алып отыратын үйкеліс жол бермейді.
Аздап тарих
Резонансты алғаш толық сипаттағандардың бірі — он жетінші ғасырда өмір сүрген Галилео Галилей. Ол ауыр маятникті жай ғана үрлеп-ақ қатты тербелтуге болатынын байқады, тек әр жолы оның тербелістеріне дәл ырғақпен үрлеу керек. Қажетті ырғақпен қосылған кішкентай итерулер үлкен қозғалыс береді, резонанстың бүкіл мәні осында.
Формула: меншікті жиілік
Серіппелі маятниктің меншікті жиілігі былай табылады: ню нөл тең ка бөлу эм-нен алынған түбір, мұның бәрі бөлу екі пи. Мағынасы қарапайым: қатаң серіппе жүкті кері күштірек тартады, сондықтан ол жылдамырақ тербеледі, ал ауыр жүкті екпіндету қиынырақ, сондықтан ол баяуырақ тербеледі, сол себепті қатаңдық жоғарыда, ал масса төменде тұр. Ню нөл — меншікті жиілік, яғни жүктің секундына қанша тербеліс жасайтыны, герцпен өлшенеді; ка — серіппенің қатаңдығы, ньютон бөлу метрмен өлшенеді; эм — килограммен берілген жүктің массасы. Екі пи тербеліс шеңбер бойымен бір толық айналым сияқты болғандықтан пайда болады. Қатаңдықты төрт есе арттырсаң, түбірдің әсерінен жиілік тек екі есе өседі; ал жүкті ауырлатсаң, жиілік кемиді. Резонансты дәл осы қозғалтқыш жиілігінде күту керек.
ν₀ = √(k/m) / 2πν₀ — тербелістердің меншікті жиілігі, Гц
k — серіппенің қатаңдығы, Н/м
m — жүктің массасы, кг
π — пи саны, шамамен 3,14, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда қатаңдығы он екі бүтін оннан алты ньютон бөлу метр серіппеге ілінген массасы жарты килограмм жүк тұр, ал жоғарыда қозғалтқыш ілу нүктесін екі сантиметрге жоғары-төмен қозғайды. Сенің міндетің — резонанстық қисықты түсіру: қозғалтқыштың жиілігін өзгертіп, жүктің тербеліс ауқымы өзгеруін тоқтатқанша күт те, амплитуданы жазып ал, барлығы төрт нүкте. Солардың біреуі тербеліс ауқымы ең үлкен болатын жерде болуы керек: меншікті жиілік формуласы қандай жиілікті көрсететінін ойлан немесе оны тәжірибе арқылы, ең үлкен тербеліс ауқымы бойынша тап. Резонансқа жақындаған сайын амплитуданың қалай күрт өсетінін, ал одан алыстағанда қалай кемитінін байқа. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.