РусҚаз

Денелердің жүзуі

Физика · 7-сынып · Қысым · Сабақ 7 / 7

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Денелердің жүзуі». Талдап көрейік. Суға жеңіл үрлемелі доп лақтырғаныңды елестет: ол тығын сияқты бірден бетке атылып шығады. Ал лақтырылған кішкентай тас лезде түбіне шөгіп кетеді. Денелердің жүзуі — бұл заттың салмағы мен сұйықтың оны сыртқа ығыстыратын күшінің арасындағы қарапайым жарыс.

Денелердің жүзуі — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Қалқу қабілетін түсіну алып жүк кемелерін, автономды су асты дрондарын және мұхит түбіне түсетін зерттеу батискафтарын жасаудың негізінде жатыр. Болашақта ақылды су асты роботтары қалқу қабілетін дәл реттейтін датчиктердің арқасында теңіз түбіндегі байланыс кабельдерін жөндеп, терең сулы станциялар салатын болады. Жасанды интеллект теңгерімді және отын шығынын оңай есептейді, бірақ аппараттың сенімді құрылымын әзірлеп, алгоритмді нақты суда қауіпсіз әрекет етуге үйрете алатын — физиканы берік түсінетін адам ғана.

Денелердің жүзуі — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Барлығын екі күштің шайқасы шешеді: ауырлық күші денені төмен, Жердің центріне қарай тартады, ал Архимедтің ығыстырушы күші оны жоғары итереді. Бұл шайқастың нәтижесі заттың тығыздығы мен айналадағы сұйықтың тығыздығының арақатынасына байланысты. Егер дененің тығыздығы сұйықтың тығыздығынан үлкен болса, ол батады, кіші болса — бетке қалқып шығады, ал тығыздықтар тең болғанда сұйықтың ішінде қалқып тұрады.

Денелердің жүзуі — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Жүзудің басты заңын екі мың жылдан астам бұрын Сиракузада ежелгі грек ғалымы Архимед ашты. Патшаның зергердің адалдығы туралы тапсырмасы жөнінде ойланып жүріп, Архимед жиегіне дейін толтырылған ваннаға түсті де, төгілген судың оның денесіне орын босатқанын байқады. Аңыз бойынша, ол ығыстырушы күш ығыстырылған сұйықтың салмағына тең екенін түсініп, қуанғаннан «Эврика!» деп айқайлап көшеге жүгіріп шыққан.

Денелердің жүзуі — Аздап тарих

Формула: жүзу шарты

Зат толқындарда тыныш тербеліп тұрғанда, оның айналасындағы күштер бірін-бірі теңестіреді. Архимедтің ығыстырушы күші денені түбіне қарай тартатын ауырлық күшіне дәл тең. Құлаққа бұл теңдік былай естіледі: эф архимед тең эф ауырлық. Архимед күші сұйық тығыздығының, еркін түсу үдеуінің және батырылған бөлік көлемінің көбейтіндісіне тең, ал ауырлық күші дене массасының еркін түсу үдеуіне көбейтіндісіне тең. Егер жүзіп жүрген затты сәл ауырлатсақ, ауырлық күші басым түсіп, ол сұйыққа тереңірек бата бастайды.

  • F_А = F_тяжF_А — Архимед күші, Н
    F_тяж — ауырлық күші, Н

Формула: батырылған бөліктің үлесі

Бұл формула жүзіп жүрген заттың дәл қандай бөлігі су астында жасырынатынын көрсетеді. Ол ауырлық күші мен Архимед күшінің теңдігінен шығарылады және көлемдерді тығыздықтармен байланыстырады. Біз оны былай оқимыз: батырылған бөліктің көлемі бөлінген дененің толық көлемі тең дененің тығыздығы бөлінген сұйықтың тығыздығы. Көлемдер текше метрмен, ал тығыздықтар текше метрге килограммен өлшенеді. Егер тығыздығы үлкенірек сұйық алсақ, бөлшектің бөлімі өседі, демек зат жоғарырақ қалқып шығып, оның су астындағы бөлігі кішірейеді.

  • V_погр / V = ρ_т / ρ_жV_погр — дененің батырылған бөлігінің көлемі, м³
    V — дененің толық көлемі, м³
    ρ_т — дененің тығыздығы, кг/м³
    ρ_ж — сұйықтың тығыздығы, кг/м³

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда экранда таза суы бар ыдыс, ал оның үстінде өлшемі он сантиметр мұз текшесі қатып тұр. Сенің міндетің — үш ерекше сынаққа сұйықтарды таңдау: жеңіл мұзды батыру, ауыр болатты жоғары қалқытып шығару, ал органикалық шыныдан жасалған текшені ыдыстың дәл ортасында қалқытып тұру. Ыдыстың мәзірінен қолайлы сұйықтарды таңдап, жүзу формуласына сүйене отырып, олардың тығыздығын текшелердің тығыздығымен салыстыр. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен міндетті түрде көмектесіп, ақыл айтамын. Уайымдама!

Тәжірибедегі тапсырма

Мұз батып, болат текше қалқып шығатындай, ал органикалық шыны текше сұйықтың ішінде қалқып тұратындай сұйықтарды таңдаңыз.
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Қысым

  1. Қатты денелердің қысымы
  2. Сұйықтар мен газдардағы қысым
  3. Жалғасқан ыдыстар
  4. Гидравликалық пресс
  5. Атмосфералық қысым
  6. Архимед заңы
  7. Денелердің жүзуі