Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Қатынас ыдыстар». Талдап көрейік. Кәдімгі ас үйдегі шәйнекті еске түсір: оның шүмегіндегі су, шәйнекті қалай еңкейтсең де, әрқашан шәйнектің ішіндегімен дәл бірдей биіктікте тұрады. Сұйық біреуінен екіншісіне еркін ағып өте алатындай етіп төменнен өзара жалғанған кез келген ыдыстарды физиктер қатынас ыдыстар деп атайды. Бұл қарапайым табиғи ереже барлық жерде жұмыс істейді — үйдегі гүлдерге арналған суқұйғыштан бастап қаланың алып сумен жабдықтау жүйелеріне дейін.
Бұл не үшін керек?
Қатынас ыдыстар принципі үлкен нейрожелілер тәулік бойы оқытылатын қазіргі дата-орталықтардың тұйық сұйықпен салқындату жүйелерінде, сондай-ақ ұшқышсыз аппараттар мен роботтардың дәл гидравликасында аса маңызды. Ғарыш кемелерінде және автономды медициналық мөлшерлегіштерде сұйықтардың тепе-теңдік заңы отын мен ерітінділерді артық сорғыларсыз таратуға көмектеседі. Жасанды интеллект күрделі гидродинамикалық ағындарды лезде есептей алады, бірақ сенімді нақты контурды жобалап, жүйені іс жүзінде тексеруді әрқашан физика заңдарын терең түсінетін адам жасауы тиіс. Осы іргелі негізді меңгерген инженерлер ақылды алгоритмдерге міндет қойып, болашақтың ең күрделі машиналарының қауіпсіздігін бақылайтын болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Сұйық аққыштыққа ие және ауырлық күшінің әсерінен барлық жаққа бірдей қысым түсіреді. Егер қатынас ыдыстардың біріндегі деңгей жоғары болып шықса, биігірек баған түбінде артық қысым тудырып, сұйықты көршілес түтіктерге ығыстырып шығарады. Сұйық бағаналарының қысымы теңескен бойда бұл қозғалыс бірден тоқтайды, сондықтан біртекті судың еркін беттері ыдыстардың пішініне қарамастан әрқашан бір көлденең сызықта орналасады.
Аздап тарих
Ежелгі құрылысшылар бұл заңға толық сенбей, су қарама-қарсы төбеге түтік арқылы көтеріле алмайды деп қауіптеніп, алып тас көпір-акведуктер салған. Қысым мен қатынас ыдыстардың шынайы табиғатын он жетінші ғасырда француз ғалымы Блез Паскаль тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Түтіктер мен бөшкелермен жасаған әйгілі тәжірибелері арқылы ол сұйықтың деңгейі ыдыстың еніне немесе құйылған судың көлеміне емес, тек оның бағанасының биіктігіне ғана байланысты екенін нанымды түрде көрсетті.
Формула: гидростатикалық қысым
Сұйықтың ыдыс түбіне түсіретін қысымы тек заттың тығыздығы мен оның деңгейінің биіктігіне байланысты. Гидростатикалық қысым сұйық тығыздығының еркін түсу үдеуіне және баған биіктігіне көбейтіндісіне тең. Ро тығыздығы текше метрге килограммен, жэ үдеуі килограмға ньютонмен, ал аш биіктігі метрмен өлшенеді. Гидростатикалық қысымның өзі, пэ, паскальмен өрнектеледі. Егер су бағанасының биіктігін екі есе арттырсақ, оның түбіне түсіретін қысымы да дәл екі есе артады.
p = ρ · g · hp — гидростатикалық қысым, Па
ρ — сұйықтың тығыздығы, кг/м³
g — еркін түсу үдеуі, Н/кг
h — сұйық бағанасының биіктігі, м
Формула: сұйықтардың тепе-теңдігі
Ыдыстарға араласпайтын екі түрлі сұйық құйғанда, олардың бөліну шекарасындағы қысымдары міндетті түрде бірдей болуы керек. Осыдан қарапайым ереже шығады: бірінші сұйықтың тығыздығы оның бағанасының биіктігіне көбейтіндісі екінші сұйықтың тығыздығы оның бағанасының биіктігіне көбейтіндісіне тең. Бұл сұйық бағаналарының биіктіктері олардың тығыздықтарына кері пропорционал екенін білдіреді. Ро тығыздығын текше метрге килограммен, ал аш биіктігін метрмен немесе сантиметрмен өлшейді. Егер сұйықтардың бірінің тығыздығы аз болса, дәл сондай қысым тудыру үшін оның бағанасы міндетті түрде биігірек болуы тиіс.
ρ₁ · h₁ = ρ₂ · h₂ρ₁ — бірінші сұйықтың тығыздығы, кг/м³
h₁ — бірінші сұйық бағанасының биіктігі, м
ρ₂ — екінші сұйықтың тығыздығы, кг/м³
h₂ — екінші сұйық бағанасының биіктігі, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда экранда кең ыдыс, жіңішке түтік және «Түтік» пішініндегі оң жақ ыдыс тұр, олар төменнен су құйылған ортақ негізбен жалғанған. Алдымен оң жақ ыдыстың пішінін басқа нұсқаларға кезекпен ауыстырып, үш пішіннің бәрінде де су деңгейі мен түбіндегі қысым өзгеріссіз қалатынына көз жеткіз. Содан кейін иілген түтікке көш: онда бөліну шекарасынан он сегіз сантиметр биіктікте су құйылып қойған, ал саған жеңіл май құю керек. Суды теңестіретін май бағанасының қажетті биіктігін есептеп, орнату үшін әртекті сұйықтардың қысымдарының теңдігі формуласын пайдалан. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.