Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Сұйықтар мен газдардағы қысым». Талдап көрейік. Бассейннің түбіне сүңгіп бара жатқаныңды елестет: неғұрлым тереңге түссең, құлағың соғұрлым қатты бітеледі. Бұл саған барлық жақтан бос кеңістіктің бәрін толтыруға ұмтылатын су массасы басып тұр. Сұйықтар мен газдар өздерінің көзге көрінбейтін ішкі қысымы барлық бағытта бірдей таралатындай болып құрылған.
Бұл не үшін керек?
Сұйықтардағы қысымды түсіну терең суға түсетін батискафтарды, құтқарушы роботтарды және қазіргі жасанды интеллект дата-орталықтарының сұйықпен салқындату жүйелерін жасау үшін аса қажет. Алдағы онжылдықта автономды су асты дрондары Жердің мұхит тереңдіктерін ғана емес, Юпитердің алыс серіктеріндегі мұз астындағы мұхиттарды да зерттейтін болады. Жасанды интеллект бөлшектердің беріктігін тез есептеп немесе қозғалыс бағдарламасын жазып береді, бірақ нақты физикалық процестерді тек адам ғана түсінеді, зерттеуге міндет қояды және жүйелердің нақты әлемдегі сенімділігін тексереді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Сұйықтар мен газдардың молекулалары бір-бірімен қатаң байланыспаған: олар үздіксіз ұшып жүреді және орасан зор жылдамдықпен ретсіз соқтығысады. Әр секунд сайын осы көзге көрінбейтін триллиондаған бөлшек ыдыстың қабырғаларына және батырылған кез келген затқа барлық жақтан соғылып, біркелкі тегеурін тудырады. Неғұрлым тереңге түссек, жоғарғы қабаттар өз салмағымен төменгілерін соғұрлым күштірек басады, сондықтан тереңдікте молекулалардың соққылары жиілеп, тығыздала түседі.
Аздап тарих
Француз ғалымы Блез Паскаль қысымның күшін ерекше тәжірибемен дәлелдеді: ол жоғарыға дейін сумен толтырылған берік жабық бөшкеге ұзын тік түтік орнатты. Балконға көтеріліп, ғалым түтікке небәрі бір саптыаяқ су құйды, ал биік су бағанасы тудырған орасан зор қысым емен бөшкені бөлшек-бөлшек етіп жарып жіберді. Бұл жарқын эксперимент шешуші рөлді құйылған сұйықтың массасы емес, оның биіктігі атқаратынын көрнекі түрде көрсетті.
Формула: гидростатикалық қысым
Қозғалмайтын сұйық бағанасының қысымын анықтау үшін үш шаманы көбейту керек: осы сұйықтың тығыздығын, еркін түсу үдеуін және батыру тереңдігін. Формула былай естіледі: пэ тең ро көбейтілген жэ, көбейтілген аш. Қысым паскальмен, заттың тығыздығы — текше метрге килограммен, ал тереңдік метрмен өлшенеді. Егер екі есе тереңірек сүңгісең немесе тығыздығы екі есе үлкен сұйық құйсаң, қысым дәл сонша есе артады.
p = ρ · g · hp — сұйықтың қысымы, Па
ρ — сұйықтың тығыздығы, кг/м³
g — еркін түсу үдеуі, Н/кг
h — батыру тереңдігі, м
Формула: батыру тереңдігі
Қажетті қысым бізге алдын ала белгілі болса, ол пайда болатын дәл тереңдікті есептей аламыз. Ол үшін қысымның мәнін сұйық тығыздығы мен еркін түсу үдеуінің көбейтіндісіне бөледі. Құлаққа бұл тәуелділік былай естіледі: аш тең пэ бөлінген ро мен жэ-нің көбейтіндісі. Тереңдік метрмен есептеледі, қысым паскальмен, ал тығыздық текше метрге килограммен қойылады. Құйылған орта неғұрлым тығыз болса, дәл сондай қысым күшіне жету үшін соғұрлым аз тереңдік қажет болады.
h = p / (ρ · g)h — батыру тереңдігі, м
p — сұйықтың қысымы, Па
ρ — сұйықтың тығыздығы, кг/м³
g — еркін түсу үдеуі, Н/кг
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда сызбада таза суы бар терең бак орналасқан, оған манометрмен жалғанған сезімтал қысым датчигі батырылған. Қазір аспап жарты метрге түсірілген және бес килопаскальды тіркеп тұр. Сенің міндетің — тереңдік пен қысымның байланыс формуласына сүйеніп, датчикті манометр дәл жиырма килопаскаль көрсететін тереңдікке жылжыту. Осы белгіге жеткен соң, датчикті әр жаққа бұрып, бір биіктікте судың тегеурені өзгермейтініне көз жеткіз. Содан кейін суды керосинге ауыстырып, дәл сондай қысымы бар жаңа тереңдікті тап. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.