Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Атмосфералық қысым». Талдап көрейік. Біз бәріміз алып көзге көрінбейтін ауа мұхитының ең түбінде өмір сүріп жатқанымызды елестетіп көр. Ауа тек салмақсыз болып көрінеді, ал шын мәнінде газдардың осы бүкіл қалың қабаты әрбір затқа және өзімізге айтарлықтай күшпен қысым түсіреді. Жерді қоршаған ауа қабығының осы тұрақты қысымын физиктер атмосфералық қысым деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Атмосфералық қысымды түсіну жолаушылар лайнерлерінің, биікте ұшатын дрондардың және адам басқаратын ғарыш кемелерінің герметикалық кабиналарын жасау үшін қажет, өйткені онда адамға үйреншікті жағдайды сақтау аса маңызды. Микроэлектроникада жасанды интеллект жүйелеріне арналған кремний чиптерін өндіру терең вакуумды талап етеді: шаң-тозаң мен газ молекулалары микросхемаларды бүлдірмеуі үшін онда қысымды нөлге жуық төмендетеді. Жасанды интеллект аэродинамикалық жүктемелерді лезде есептей алады, бірақ міндетті қоятын, материалдарды таңдайтын және датчиктердің нақты әлемдегі жұмысын тексеретін — физиканы терең түсінетін адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Біздің планетамыздың гравитациясы газ қабығын ұстап тұрады және ауаның әрбір молекуласын бетке тартады. Атмосфераның жоғарғы қабаттары өз салмағымен төменгілерін үздіксіз басып тұрады, сондықтан жердің дәл бетінде ауа ең тығыз болады және ең үлкен қысым түсіреді. Неғұрлым жоғары көтерілсек, мысалы, тауға шықсақ, басымыздың үстіндегі ауа қабаты соғұрлым жұқарып, бізге және аспаптарға соғұрлым әлсіз қысым түсіреді.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырда итальян ғалымы Эванджелиста Торричелли ауа мұхитының күшін алғаш рет көрнекі түрде өлшеді. Ол бір метрлік шыны түтікті ауыр сынаппен толтырып, оны ашық ұшымен тостағанға батырды да, сынап бағаншасының шамамен жеті жүз алпыс миллиметр белгісінде тоқтағанын көрді. Ғалым мынаны түсінді: сынап бағанасы толығымен төгіліп кетпейді, өйткені сыртқы ауа тостағандағы сұйыққа дәл сондай күшпен қысым түсіріп, оның салмағын теңестіреді.
Формула: сынап бағанасының қысымы
Сынапты барометрдің көмегімен атмосфералық қысымның шамасын білу үшін сұйықтың гидростатикалық қысымының заңын пайдаланады. Формула былай оқылады: пэ қысымы сынаптың ро тығыздығының жэ еркін түсу үдеуіне және аш бағаншасының биіктігіне көбейтіндісіне тең. Мұндағы пэ паскальмен өлшенеді, ро — текше метрге килограммен берілген сынаптың тығыздығы, жэ — килограмға ньютонмен берілген ауырлық күшінің тұрақты шамасы, ал аш — метрмен берілген бағаншаның биіктігі. Егер айналадағы атмосфералық қысым артса, ол тостағандағы сынапты күштірек басып, түтіктегі бағаншаны биігірек көтереді. Қалыпты қысымда бұл бағанша жеті жүз алпыс миллиметрге көтеріледі, бұл шамамен жүз бір мың үш жүз паскальға сәйкес келеді.
p = ρ · g · hp — атмосфералық қысым, Па
ρ — сынаптың тығыздығы, кг/м³
g — еркін түсу үдеуі, Н/кг
h — сынап бағанасының биіктігі, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда тау беткейінің интерактивті сызбасы, онда біздің альпинист Торричеллидің сынап түтігін алып, сегіз жүз метр биіктікке көтеріліп үлгерген, ал қазір аспап сынап бағанасының алты жүз тоқсан бір миллиметрін көрсетіп тұр. Сенің мақсатың — альпинисті тау соқпағымен жоғары жылжытып, бағанша дәл алты жүз миллиметрге түскенше сынаптың деңгейін бақылау. Осы нүктені тіркеген бойда тапсырманың екінші бөлігін орында: бір миллиметр шамамен жүз отыз үш бүтін оннан үш паскальға сәйкес келетінін есте ұстап, алынған сынап бағанасының алты жүз миллиметрін паскальға айналдыр. Соңында алынған санды мыңға бөліп, жауапты килопаскальмен өрнектеуді ұмытпа. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.