Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Стандарт түрдегі есептеулер». Талдап көрейік. Бүкіл теңіз жағалауындағы құм түйірлерін санау немесе кішкентай бактерияның өлшемін өлшеу керек деп елестет: қағазға ондаған нөлді жазу ұзақ, ыңғайсыз әрі шатасып кету оңай. Санның стандарт түрі шаманың мәнін оның алып немесе микроскопиялық масштабынан ұқыпты бөліп алатын ақылды вакуумды орамға ұқсайды. Нөлдердің ұзын тізбегін онның ықшам дәрежесіне жасырып, алдыңғы жақта тек бірден онға дейінгі ыңғайлы санды қалдырамыз.
Бұл не үшін керек?
Бұл математикалық тәсіл суперкомпьютерлерді жобалаудың, ең жаңа процессорларды жасаудың және ғарыштық ұшулардағы орбиталарды есептеудің негізінде жатыр. Заманауи микрочиптерде ондаған миллиард микроскопиялық транзистор бар, ал нейрожелілер триллиондаған параметрден тұратын деректер жиымдарында оқытылады. Жасанды интеллект сандардың орасан зор жиымдарын лезде көбейте алады, бірақ есептеулердің физикалық тұрғыдан қисынды екенін шамалардың реттері деңгейінде тексеру, міндет қою және есептеулердің ең күрделі сәулетін жобалау — адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Мұндай сандармен есептегенде бүкіл есеп екі тәуелсіз әрі қарапайым қадамға бөлінеді: кәдімгі сандармен амалдар бөлек, ал онның дәрежелерімен амалдар бөлек орындалады. Алгебраның негізгі қасиеттері бойынша дәрежелер көбейткенде қосылады, ал бөлгенде азайтылады. Егер қорытынды көбейткіш бір мен онның шегінен шығып кетсе, үтірді жай ғана қажетті жаққа жылжытып, дәреже көрсеткішін соған сәйкес өзгертеді.
Аздап тарих
Алып реттермен есептеудің күшін алғаш түсінген — ежелгі грек математигі Архимед, өзінің әйгілі «Құм түйірлерін санау» еңбегінде. Ғаламдағы құм түйірлерін санауға болатынын дәлелдеу үшін ол орасан зор сандарды атаудың өзіндік жүйесін жасап, онның дәрежелерінің қазіргі жазылуын алдын ала болжады.
Формула: сандарды көбейту
Стандарт түрдегі сандардың көбейтіндісін табу үшін олардың мәнді бөліктерін бөлек көбейтеміз де, онның дәрежелерінің көрсеткіштерін қосамыз. Құлаққа бұл ереже былай естіледі: а-ны онның эм-інші дәрежесіне көбейткен жақшаны бэ-ны онның эн-інші дәрежесіне көбейткен жақшаға көбейткенде а мен бэ-ның көбейтіндісін онның эм мен эн қосындысы дәрежесіне көбейткен шығады. Мұндағы а мен бэ әріптері бірден онға дейінгі көбейткіштерді, ал эм мен эн — дәрежелердің бүтін көрсеткіштерін білдіреді. Егер мантиссалардың көбейтіндісі он немесе одан үлкен болып шықса, оны онға бөлеміз, ал дәреже көрсеткішін міндетті түрде бірге арттырамыз.
(a · 10ᵐ) · (b · 10ⁿ) = (a · b) · 10ᵐ⁺ⁿa, b — сандардың мәнді бөліктері (мантиссалар), —
m, n — дәрежелердің көрсеткіштері, —
Формула: сандарды бөлу
Бір санды екіншісіне бөлгенде бірінші мәнді бөлікті екіншісіне бөлеміз, ал бөлінгіштің көрсеткішінен бөлгіштің көрсеткішін азайтамыз. Сөзбен бұл тәуелділікті былай оқимыз: а-ны онның эм-інші дәрежесіне көбейткен жақшаны бэ-ны онның эн-інші дәрежесіне көбейткен жақшаға бөлгенде а бөлінген бэ бөлшегін онның эм минус эн айырмасы дәрежесіне көбейткен шығады. Мұндағы а мен бэ шамалары сандарды береді, ал эм мен эн дәрежелері олардың масштабын анықтайды. Егер сандарды бөлудің нәтижесі бірден кіші болып шықса, оны онға көбейтіп, қорытынды дәреже көрсеткішін бірге кемітеміз.
(a · 10ᵐ) / (b · 10ⁿ) = (a / b) · 10ᵐ⁻ⁿa, b — сандардың мәнді бөліктері (мантиссалар), —
m, n — дәрежелердің көрсеткіштері, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір алдыңда экранда төрт есептің біріншісі тұр, онда белгілі аудандар бойынша заманауи чип кристалындағы транзисторлар санын бағалау керек. Бірінші қадамда кристалдың жалпы ауданын бір транзистордың ауданына бөлу керек. Ұсынылған нұсқаларға мұқият қара: сандық көбейткіштерді бір-біріне бөл де, теріс санның алдындағы минусты ұмытпай, бөлгіштің дәреже көрсеткішін бөлінгіштікінен өте ұқыпты азайт. Шындыққа жанаспайтын нұсқаларды бірден алып тастау үшін ойша ретті міндетті түрде тез шамалап ал. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.