Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Нөлдік және теріс дәреже». Талдап көрейік. Смартфон камерасындағы зумды елестет: кадрды жақындатқанда сурет екі, төрт немесе сегіз есе үлкейеді, ал алыстатқанда сонша есе кішірейеді. Санның дәрежесі дәл осылай жұмыс істейді: оң көрсеткіш санды көбейту арқылы үлкейтеді, ал нөлдік және теріс көрсеткіштер оны бөлу арқылы неше есе кішірейткенімізді көрсетеді. Бұл галактикалардың ауқымын да, вирустардың өлшемін де нөлдердің ұзын тізбегінсіз сипаттауға мүмкіндік беретін ыңғайлы математикалық тіл.
Бұл не үшін керек?
Заманауи нейрожелілер миллиардтаған өте кішкентай салмақпен жұмыс істейді, ал инженерлер өлшемі нанометрдің бір бөлігіндей микрочип элементтерін жасайды — бұл шамалардың бәрі онның теріс дәрежелері арқылы жазылады. Кванттық есептеулерде, жерсеріктік навигацияда және биотехнологияларда теріс дәрежелерсіз дәрінің нано мөлшерін немесе радиосигналдың параметрлерін есептеу мүмкін емес. Жасанды интеллект мұндай миллиардтаған есептеуді бір секундта орындайды, бірақ міндетті тұжырымдайтын, физикалық шамалардың масштабын белгілейтін және нәтиженің нақты әлемде қисынды екенін бағалайтын — адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Дәрежелер баспалдағымен жоғары қарай әр қадам санды негізге көбейтеді, ал төмен қарай қадам кері амалды жасайды — оны сол негізге бөледі. Егер бұл баспалдақпен бірден төмен түсе берсек, бөлу ережесі өзгермейді және біз бөлшектер аламыз. Дәреже көрсеткішіндегі минус санның өзін ешқашан теріс етпейді: ол бірді осы санға қажетті рет бөлетінімізді ғана көрсетеді.
Аздап тарих
Француз математигі Никола Шюке он бесінші ғасырдың соңында-ақ өзінің математикалық трактатында бөлшектерді белгілеу үшін теріс көрсеткіштерді пайдалануды ұсынған. Ол сандардың бірге қатысты қатаң симметриясын байқап, жоғарыдағы минус таңбасы жай ғана ыңғайлы бөлу таңбасы екенін түсінді, сөйтіп жалпыға ортақ математикалық тәжірибеден екі ғасырға жуық озып кетті.
Формула: нөлдік дәреже
Дәрежелер баспалдағымен түскенде төмен қарай әр қадам көрсеткішті бірге азайтады және алдыңғы мәнді негіздің өзіне бөледі. Егер бірінші дәрежедегі санды алып, оны өзіне бөлсек, бір шығады, ал дәреже көрсеткіші заңды түрде нөлге дейін кемиді. А әрпі дәреженің негізін білдіреді, ол нөлден басқа кез келген сан бола алады, өйткені математикада нөлге бөлудің мағынасы жоқ. А негізі қаншалықты үлкен болса да, оның нөлдік дәрежедегі мәні әрқашан бірге тең.
a⁰ = 1 (при a ≠ 0)a — дәреженің негізі, —
Формула: теріс дәреже
Нөлдік дәрежеден төмен бір қадам жасап, біз бірді қайтадан негізге бөлеміз де, бөлшек аламыз. Формула а-ның минус эн дәрежесі бірді а-ның эн-інші дәрежесіне бөлгенге тең екенін көрсетеді. Мұндағы а — нөлге тең емес негіз, ал эн — бірді осы негізге неше рет бөлгенімізді көрсететін натурал сан. Көрсеткіштің алдындағы минус нәтиженің таңбасына әсер етпейді, ол тек санды төңкеріп, бөлшектің бөліміне жібереді. Эн көрсеткіші артқан сайын бөлшектің мәні бірте-бірте нөлге ұмтылып, кішірейе береді.
a⁻ⁿ = 1/aⁿ (при a ≠ 0)a — дәреженің негізі, —
n — дәреженің көрсеткіші, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда екіге арналған интерактивті дәрежелер баспалдағы тұр: баспалдақтар төртінші дәрежеден төмен түседі, және әр қадам нәтижені дәл екіге бөледі. Сенің міндетің — бірінші дәрежеден төмен түсіп, нөлдік және теріс баспалдақтарда қандай мән пайда болатынын мұқият анықтау. Осыдан кейін негізді онға ауыстырып, сол жолмен төмен түс және әр теріс көрсеткіштің ондық үтірді солға қалай жылжытатынын бақыла. Асықпа, әр қадамда біздің бөлу ережемізді есіңде ұста. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.