Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Көбейткіштерге жіктеу». Талдап көрейік. Жақшаларды ашу — конструкторды нұсқаулық бойынша құрастырумен бірдей. Көбейткіштерге жіктеу — кері есеп: дайын модельге қарап, оның қандай бөлшектерден құрастырылғанын түсіну. Көпмүшені көбейтінді түрінде жазады, сонда оның неден жасалғаны бірден көрінеді.
Бұл не үшін керек?
Көбейткіштерге жіктеу — теңдеулерді шешудің басты тәсілдерінің бірі: көбейтінді көбейткіштердің біреуі нөлге тең болғанда ғана нөлге тең болады. Мұндай теңдеулер дрондар мен зымырандардың траекторияларын есептегенде, электроникада сүзгілерді жобалағанда және нейрожелілер оқытылатын оңтайландыру есептерінде туындайды. Математикалық бағдарламалар көпмүшелерді өздері жіктейді, бірақ ыңғайлы түрді таңдау, әр көбейткіштің мағынасын түсіну және түбірдің жоғалмағанын тексеру — адамның жұмысы. Өрнектің ішкі құрылысын көретін адам машина ауқымды шешім шығарған жерде қарапайым шешім табады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Үш негізгі тәсіл бар. Ортақ көбейткішті жақшаның сыртына шығаруға болады, әр топта бірдей жақша пайда болатындай етіп қосылғыштарды топтастыруға болады, ал өрнектен қысқаша көбейту формуласын тануға да болады. Көрнекі модель — тақтайшалар: икске икс үлкен шаршы, ұзын икс жолақтары және кішкентай бірліктер. Егер олардан тіктөртбұрыш құрастырсаң, оның ауданы — көпмүшенің өзі, ал қабырғаларының ұзындықтары — көбейткіштер. Тексеру әрқашан біреу: жақшаларды ашып, бастапқы көпмүшені алу.
Аздап тарих
Бағдаттық ғалым Мұхаммед әл-Хорезми шамамен мың екі жүз жыл бұрын теңдеулерді шешу туралы кітап жазып, өз тәсілдерін фигуралардың — бір-бірін толықтыратын шаршылар мен тіктөртбұрыштардың көмегімен түсіндірген. Оның кітабының атауындағы «әл-жәбр» сөзінен «алгебра» сөзінің өзі шыққан.
Формула: көбейткіштер
Жіктеу — көпмүшенің ненің көбейтіндісі екенін табу деген сөз. Қарапайым жағдайда барлық қосылғыштың ортақ көбейткіші болады: икс квадрат плюс үш икс иксті икс плюс үшке көбейткенге тең. Ортақ көбейткіш болмағанда қиынырақ: сонда топтастыру көмектеседі. Икс квадрат плюс жеті икс плюс онды икс квадрат плюс екі икс плюс бес икс плюс он деп жазып, бірінші жұптан иксті, екіншісінен бесті шығаруға болады — сонда икс плюс екіні икс плюс беске көбейткен шығады. Тақтайшаларда бұл қабырғалары икс плюс екі және икс плюс бес болатын тіктөртбұрыш: жеті жолақ екі қабырғаға бөлінді, ал бұрышта дәл он бірлік бар. Мұндағы икс — айнымалы, модельде бұл үлкен тақтайша қабырғасының ұзындығы, өлшем бірлігі жоқ. Егер көпмүшеде бірліктер көбірек болса, тіктөртбұрыштың бұрышы үлкенірек болуы керек — демек, жолақтарды басқаша бөлуге тура келеді.
x² + 3x = x(x + 3)x — айнымалы, үлкен тақтайшаның қабырғасы, —x² + 7x + 10 = x(x + 2) + 5(x + 2) = (x + 2)(x + 5)x — айнымалы, үлкен тақтайшаның қабырғасы, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тақтайшалар түріндегі икс квадрат плюс бес икс плюс алты көпмүшесі тұр: бір үлкен шаршы, бес ұзын жолақ және алты бірлік. Қазір оң жаққа да, төменге де бірде-бір жолақ қойылмаған, сондықтан бірліктерге арналған бұрыш әзірге жоқ. Бес жолақты оң жақ пен төменгі жақтың арасында бұрышта бос орынсыз және артық бірліксіз дәл алты тордан тұратын тіктөртбұрыш шығатындай етіп бөл. Ойлап көр: оң жақта неше жолақ, төменде неше жолақ болса, бұрыш қажетті өлшемде шығады? Тіктөртбұрыш құралғанда, оның қабырғаларын оқы — дәл солар көбейткіштер, ал содан кейін жақшаларды ашып, өзіңді тексер. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.