Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Натурал көрсеткішті дәреже». Талдап көрейік. Күлкілі суретті екі досыңа жібердің, олардың әрқайсысы — тағы екі адамға, және солай кете береді деп елестет: әр қадам сайын алған адамдардың саны екі еселенеді. Дәреже — бір санға осылай көп рет көбейтудің қысқа жазылуы. Екіні бес рет екіге көбейту деудің орнына екінің бесінші дәрежесі деп жазады.
Бұл не үшін керек?
Дәрежелер — цифрлық әлемнің тілі: компьютер жады мен биттер саны екінің дәрежелерімен өлшенеді, ал чиптердегі транзисторлар саны инженерлердің белгілі бақылауы бойынша ұзақ уақыт әр екі жыл сайын шамамен екі еселеніп отырған. Жасанды интеллект модельдері ретпен, яғни онның дәрежелерімен өседі, ал ғарыштағы қашықтықтар мен материалтанудағы бөлшектердің өлшемдері дәрежелермен жазылады. Жасанды интеллект кез келген дәрежені есептейді, бірақ процестің — вирустың, есептеу құнының, желіге түсетін жүктеменің — қаншалықты жылдам өсіп жатқанын түсініп, дер кезінде дабыл қаға алатын — дәрежелік өсудің не екенін сезінетін адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Дәреженің негізі — көбейтілетін сан, ал көрсеткіші — оның неше рет көбейткіш болып кездесетіні. Әрбір келесі қадам нәтижені тағы бір рет негізге көбейтеді, сондықтан дәреже өте жылдам өседі: екі еселеу небәрі он қадамда екіден мың жиырма төртке дейін жетеді. Егер негіз теріс болса, таңба көрсеткіштің жұп не тақ болуына байланысты: минустар жұп-жұбымен плюс береді, ал көбейткіштер саны тақ болғанда бір артық минус қалады.
Аздап тарих
Шахматты ойлап тауып, билеушіден сыйлыққа тақтаның бірінші торына бір дән, екіншісіне — екі, үшіншісіне — төрт дән және тағы солай беруді сұраған данышпан туралы көне аңыз бар. Билеуші өтініштің қарапайымдылығына күлді, бірақ мұндай мөлшерде дән бүкіл әлемде жоқ болып шықты. Әртүрлі нұсқаларда данышпанның есімі мен елі әртүрлі, бірақ аңыз дәреженің күшін тамаша көрсетеді.
Формула: дәреже
Анықтама: а-ның эн-інші дәрежесі а-ны а-ға көбейту және тағы солай, барлығы эн көбейткішке тең. Мұндағы а — негіз, кез келген сан, ал эн — көрсеткіш, көбейткіштерді санайтын натурал сан. Анықтама бойынша а-ның бірінші дәрежесі а-ның өзіне тең. Мысалы, екінің бесінші дәрежесі — бір-біріне көбейтілген бес екілік, отыз екі. Егер көрсеткішті бірге арттырсақ, нәтиже тағы бір рет негізге көбейтіледі, сондықтан негіз бірден үлкен болғанда дәреже жылдам өседі.
aⁿ = a · a · … · a (n множителей)a — дәреженің негізі, —
n — дәреженің көрсеткіші, —2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 322 — негіз, —
5 — көрсеткіш, —
Формула: дәреженің қасиеттері
Басты қасиет: а-ның эм-інші дәрежесін а-ның эн-інші дәрежесіне көбейткенде а-ның эм плюс эн дәрежесі шығады. Мағынасы қарапайым: егер сенде эм бірдей көбейткіш және тағы эн дәл сондай көбейткіш болса, барлығы эм плюс эн болады. Дәл солай бөлгенде көрсеткіштер азайтылады, дәрежені дәрежеге шығарғанда — көбейтіледі, ал а мен бэ көбейтіндісінің эн-інші дәрежесі а-ның эн-інші дәрежесін бэ-ның эн-інші дәрежесіне көбейткенге тең. Мұндағы а мен бэ — негіздер, эм мен эн — натурал көрсеткіштер. Таңба туралы бөлек есте сақта: минус екінің төртінші дәрежесі — он алты, ал минус екінің үшінші дәрежесі — минус сегіз.
aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿa — негіз, —
m — бірінші көрсеткіш, —
n — екінші көрсеткіш, —(−2)⁴ = 16, (−2)³ = −8−2 — теріс негіз, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда екінің бірінші дәрежесі тұр: а негізі екіге, эн көрсеткіші бірге тең, ал жанында дәрежелер мәндерінің бағанды диаграммасы бар, онда теріс бағандар қызыл түсті және осьтен төмен түседі. Алдымен көрсеткішті арттыра бер және екінің эн-інші дәрежесі мың жиырма төртке тең болғанша бағандардың қалай өсетінін бақыла. Содан кейін негізді минус екіге өзгертіп, минус отыз екі шығатындай көрсеткішті таңда, — таңба минус болып қалуы үшін ол жұп па, тақ па болуы керек екенін ойла. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.