Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Функцияны зерттеу». Талдап көрейік. Төбелі жерде велосипедпен келе жатырсың деп елестет: алдымен шыңға қарай педальды күшпен айналдырасың, ең биік жерде бір сәт тоқтап қаласың, содан кейін самал желмен төмен сырғанайсың. Туындының көмегімен функцияны зерттеу — дәл осындай бедердің нақты картасын жасау. Біз жолдың қай жерде көтерілетінін, қай жерде түсетінін, ал ең биік шыңдар мен терең ойпаттардың қайда екенін алдын ала білеміз.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін есептеулер мен код жасаудың барлығын дерлік жасанды интеллект өз мойнына алады, бірақ күрделі жүйелердің мінез-құлқын түсіну адамның негізгі дағдысы болып қала береді. Максимумдар мен минимумдарды іздеу нейрожелілер қателерді азайтатын машиналық оқыту алгоритмдерінің, сондай-ақ SpaceX жасайтын сияқты зымырандардың аэродинамикасының және ақылды қалалардың энергия жүйелерінің негізінде жатыр. Инженер мен талдаушы жүйенің неге осылай әрекет ететінін дәл түсініп, модельге міндет қоя білуі және математикалық оңтайландыру шешімді тұйыққа апармады ма, соны тексере білуі керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Туынды графиктің лездік өзгеру жылдамдығын көрсетеді. Егер туынды оң болса, график жоғары ұмтылады, ал теріс болса — төмен құлдилайды. Өрлеу түсумен алмасатын нүктелерде лездік үзіліс болады: туынды онда нөлге айналады. Егер мұндай нүктеге дейін тауға өрлеп, одан кейін төмен сырғанасақ, демек, біз төбенің басына, яғни максимумға шықтық.
Аздап тарих
Француз математигі Пьер Ферма он жетінші ғасырдың өзінде, дифференциалдық есептеу ресми пайда болғаннан әлдеқайда бұрын, таңғаларлық тәсіл ойлап тапты. Ол дәл төбенің басында графикке жүргізілген жанама мүлдем көлденең болатынын, ал биіктіктің өзгерістері тоқтап қала жаздайтынын байқады. Біз бүгін де пайдаланатын экстремумдарды іздеудің ұлы ережесі осылай туды.
Формула: функция мен туынды таңбасының байланысы
Графиктің мінез-құлқының басты заңы өзгеру жылдамдығының таңбасын қозғалыс бағытымен байланыстырады. Егер эф штрих икс туындысы аралықта қатаң нөлден үлкен болса, онда бастапқы эф икс функциясы онда монотонды өседі. Ал егер эф штрих икс нөлден кіші болса, функцияның мәні үздіксіз кемиді. Мұнда икс — сан түзуіндегі координата, ал эф штрих мәні графиктің көлбеуін көрсетеді. Егер көлбеу тіктей түсіп, туынды модулі бойынша артса, график жоғары бұрынғыдан да жылдам самғайды немесе төмен құлайды.
f′(x) > 0 ⇒ f(x) ↗, f′(x) < 0 ⇒ f(x) ↘f(x) — зерттелетін функция, —
f′(x) — функцияның туындысы, —
x — функцияның аргументі, —
Формула: экстремум шарты
Графиктің көлбеуі жоғалатын нүктелерді кризистік немесе стационар нүктелер деп атайды. Эф штрих икс нөлге тең деген теңдеу осы ықтимал төбелер мен ойпаттардың координаталарын табуға мүмкіндік береді. Алдымызда дәл не тұрғанын түсіну үшін нүкте арқылы өткендегі таңбаның ауысуына қараймыз: плюстен минусқа ауысу максимум нүктесін, ал минустан плюсқа — минимум нүктесін білдіреді. Егер туындының таңбасы мүлдем өзгермесе, онда төбе болмады, график бұрынғы қозғалысын жай ғана жалғастырды.
f′(x₀) = 0x₀ — кризистік нүкте, —
f′(x) — функцияның туындысы, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда алдыңда функциясы мен оның туындысы бар виртуалды сан түзуі тұр, онда екі кризистік нүкте табылып қойған. Экранда арнайы сынақ зонды да бар: туындының мәнін өлшеп, әр аралықтағы оның таңбасын анықтау үшін оны өзіңді қызықтыратын аралықтарға жылжыт. Туынды қай аймақтарда оң, ал қайсысында теріс екеніне қара, сан осіне сәйкес таңбаларды қой да, әр нүкте арқылы өткенде функцияның мінез-құлқы қалай өзгеретінін қадағала. Таңбалардың ауысуына сүйеніп, әр нүктенің сипатын анықта да, дұрыс түрін таңда. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.