Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Дифференциалдау ережелері». Талдап көрейік. Автомобильдегі спидометр ағымдағы жылдамдықты лезде көрсетіп, жүргізушіні жүрілген метрлерді секундтарға қолмен бөлу қажеттілігінен құтқаратынын елестет. Дифференциалдау ережелері — кез келген күрделі процестің өзгеру жылдамдығын тез анықтауға мүмкіндік беретін дайын заңдар мен математикалық үлгілердің ыңғайлы жиынтығы. Олар шатасқан функцияны қарапайым кірпіштерге жіктейді және күрделі есептеулердің сағаттарын үнемдейді.
Бұл не үшін керек?
Қазіргі нейрожелілерді оқыту дәл туындыларға сүйенеді: алгоритмдер әр секунд сайын миллиардтаған параметрді оңтайландырып, қателерді азайтудың ең жақсы бағытын табады. Жүргізушісіз автомобильдерде, медициналық робототехникада және SpaceX компаниясының зымырандарының траекторияларын есептеуде дифференциалдау ережелері қозғалыстардың бірқалыптылығы мен жүйелердің орнықтылығын нақты уақытта есептеуге мүмкіндік береді. Жасанды интеллект жай математикалық есептеулерді оңай орындайды, бірақ физикалық міндет қою, модельдердің архитектурасын таңдау және жүйелердің нақты әлемдегі мінез-құлқының дұрыстығын тексеру әрқашан адамның ісі болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Кез келген күрделі функция дәрежелер, тригонометрия және сандар сияқты қарапайым элементтерден қосу немесе көбейту арқылы құрастырылған конструктор сияқты. Шектерді ауыр есептеудің орнына, өрнекті таныс құрамдас бөліктерге бөлеміз де, әрқайсысына өз ережесін қолданамыз. Егер шамалар қосылса, олардың өзгеру жылдамдықтары қосылады, ал функцияларды көбейткенде немесе біріне бірін салғанда, олар өзара әсердің қатаң заңдары бойынша бірігеді.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырдың соңында неміс ойшылы Готфрид Вильгельм Лейбниц қисықтардың көлбеуі туралы аса күрделі геометриялық есептерді қарапайым механикалық жұмысқа айналдыратын әмбебап тіл іздеді. Лейбниц ыңғайлы белгілеулер жүйесін жасап, қосынды, көбейтінді және бөлшектер үшін ережелерді тұжырымдады, сөйтіп бүкіл қазіргі математикалық анализдің негізін қалады.
Формула: дәреженің туындысы
Эн дәрежесіндегі икс айнымалысының туындысы эн көрсеткішінің бірге кем дәрежедегі икске көбейтіндісіне тең. Дәреже көрсеткіші бір қадам алға шығып, көбейткішке айналатындай болады, ал айнымалының дәрежесі дәл бірге кемиді. Кез келген тұрақты санның туындысы нөлге тең, өйткені тұрақты шама уақыт өте өзгермейді және оның жылдамдығы нөлге тең. Егер дәреже көрсеткіші бастапқыда үлкен болса, аргументтің мәні артқанда графиктің өсу жылдамдығы әлдеқайда тік секіреді.
(xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹x — тәуелсіз айнымалы, —
n — дәреже көрсеткіші, —(C)′ = 0C — тұрақты шама, константа, —
Формула: қосындының туындысы
У және вэ екі функциясының қосындысының туындысы олардың жеке туындыларының қосындысына тең: у штрих плюс вэ штрих. Физикалық мағынасы мынада: егер жалпы нәтиже екі шамадан құралса, онда қорытынды өзгеру жылдамдығы әр қосылғыштың жылдамдықтарының қосындысына тең. Тұрақты сандық коэффициент дифференциалдағанда жай ғана алға шығарылады және туындының алдында сақталады. Егер функциялардың бірінің өзгеру жылдамдығы артса, қосынды графиктің жалпы көлбеуі дәл сондай мәнге артады.
(u + v)′ = u′ + v′u — бірінші функция-қосылғыш, —
v — екінші функция-қосылғыш, —(C · u)′ = C · u′C — тұрақты көбейткіш, —
u — дифференциалданатын функция, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда бірінші функцияның графигі: икс куб минус үш икс, сондай-ақ қазір нөл бүтін оннан бес координатасы бар нүктеде тұрған интерактивті зонд. Аспаптар тақтасында осы нүктедегі жанама сызықтың көлбеуінің дәл мәні көрінеді: минус екі бүтін жүзден жиырма бес. Сәл төменде туындыға үміткер үш формуласы бар карточкалар орналасқан. Дәреженің және айырманың дифференциалдау ережелерін біздің функцияның әр қосылғышына бөлек қолданып, зондтағы мәнді қойғанда қай формула өлшенген көлбеуді беретінін шамала. Есептік сызық көлбеудің сұр нүктелеріне тура жататындай етіп, қажетті карточканы таңда. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.