Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Өзгеру жылдамдығы және шек». Талдап көрейік. Автомобильде келе жатып, спидометрге көз салдың деп елестет: оның тілі бүкіл ұзақ сапардағы орташа нәтижені емес, дәл осы секундтағы қозғалыс қарқынын көрсетеді. Туынды — кез келген өзгерістің дәл жылдамдығын тура қазіргі сәтте анықтайтын әмбебап математикалық спидометр. Оның көмегімен қас-қағым сәтке үңіліп, бір нәрсенің қаншалықты жылдам қызатынын, суитынын, өсетінін немесе түсетінін білуге болады.
Бұл не үшін керек?
Алдағы он жылда ақылды алгоритмдер көптеген жай есептеулерді өз мойнына алады, бірақ нейрожелілерді оқытудың өзі дәл туындылардың арқасында жұмыс істейді, олар бағдарламаға қателерін қадам сайын түзетуге көмектеседі. Лездік жылдамдықты таба білмей, ұшқышсыз аппараттарға сенімді автопилоттар жасау, жүретін роботтардың тепе-теңдігін бағдарламалау немесе SpaceX компаниясының зымырандарының ұшу траекториясын есептеу мүмкін емес. Жасанды интеллект матрицаларды жылдам көбейтіп, графиктер сызады, бірақ физикалық міндет қою, жаңа механизмдерді жобалау және есептеулердің қауіпсіздігін тексеру әрқашан адамның ісі болады. Шектер мен өзгеру жылдамдығы қалай құрылғанын түсіну сенімділік береді және инженерді машинамен тандемде алмастыруға болмайтын жетекшіге айналдырады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Лездік жылдамдықты анықтау үшін алдымен кәдімгі орташа жылдамдықты аламыз: шағын уақыт аралығында қандай қашықтық жүрілгенін қарап, жолды осы уақытқа бөлеміз. Содан кейін бұл уақыт аралығын ойша қысып, ол жоғалып кете жаздағанша барған сайын кішірейтеміз. Графикте жолдың екі нүктесін қосатын түзу бұрыла бастайды да, біртіндеп қисыққа жатып, жанамаға айналады. Уақыт аралығын осылай қысқанда орташа жылдамдықтың мәні бір нақты санға тұрақты түрде жақындай береді, оны біз шек және лездік жылдамдық деп атаймыз.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырдың екінші жартысында ұлы ағылшын ғалымы Исаак Ньютон планеталардың қозғалысын және айнымалы үдеумен денелердің құлауын қалай түсіндіруге болатыны туралы ойланды. Кәдімгі алгебра тек тұрақты жылдамдықтармен ғана жұмыс істей алатын, сондықтан Ньютон өз есептеуін ойлап тауып, үздіксіз өзгеретін шамаларды ағымдар, ал олардың лездік жылдамдықтарын флюксиялар деп атады. Одан тәуелсіз неміс ғалымы Готфрид Лейбниц бұл міндетке қисықтарға жүргізілген жанамалар арқылы геометриялық тұрғыдан келіп, біз бүгін де сабақта қолданатын өсімшелердің белгілеулерін әлемге сыйлады.
Формула: орташа жылдамдық
Орташа жылдамдық жолда күрт үдеулер немесе тежелулер болса да, бүкіл таңдалған аралықтағы қозғалыстың жалпы қарқынын көрсетеді. Оны табу үшін қашықтықтың өзгерісі дельта эс-ті сапардың ұзақтығы аш-қа бөлеміз. Жолды метрмен, ал уақытты секундпен өлшейміз, сондықтан жылдамдық секундына метрмен өрнектеледі. Егер дене сол уақыт ішінде үлкенірек қашықтыққа зулап үлгерсе, есептелген жылдамдық та пропорционал түрде жоғарылайды. Сызбада бұл шама уақыт кесіндісінің басы мен соңының арасына тартылған қиюшы сызықтың көлбеу бұрышын анықтайды.
v_ср = Δs / hv_ср — орташа жылдамдық, м/с
Δs — қашықтықтың өзгерісі, м
h — уақыт аралығы, с
Формула: жолдың туындысы
Жолдың уақыт бойынша туындысы — нөлінші тэ деген нақты секундтағы дәл лездік жылдамдық, ол штрихпен белгіленеді. Дененің болашақ орны мен бастапқы нүктенің айырмасын есептеп, оны уақыт бойынша кішкентай аш қадамына бөлеміз де, аш нөлге ұмтылғанда бұл бөлшек қайда ұмтылатынына қараймыз. Туындының мәні кез келген сызықтық жылдамдық сияқты секундына метрмен өлшенеді. Егер траектория графигі берілген нүктеде күрт жоғары кетсе, туынды үлкен оң мән қабылдап, қарқынды екпінді көрсетеді. Нөлге бөлуге тыйым салынғандықтан уақыт қадамының орнына жай ғана нөлді қоюға болмайды, сондықтан көмекке шек деген математикалық амал келеді.
s′(t₀) = lim (s(t₀ + h) − s(t₀)) / h при h → 0s′(t₀) — t₀ сәтіндегі лездік жылдамдық, м/с
s(t₀ + h) — дененің соңғы орны, м
s(t₀) — дененің бастапқы орны, м
h — уақыт бойынша қадам, с
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда алдыңда парабола бойымен қозғалған дененің графигі салынған, онда бірінші нүкте бір секунд уақыт белгісінде бекітілген, ал қадам тұтас бір секундқа тең. Сенің міндетің — аш қадамын біртіндеп кішірейтіп, оны алдымен оң жақтан, содан кейін сол жақтан теріс мәндер арқылы келіп, нөлге барған сайын жақындату. Жылжымалы екінші нүктенің біріншісіне қалай жақындайтынын, қиюшы түзудің жанамаға қалай баяу айналатынын және орташа жылдамдық бөлшегінің қандай тегіс мәннің маңында тұрақталатынын мұқият бақыла. Бұл шаманың мінез-құлқына назар аудар: оның екі жақтан үздіксіз ұмтылатын саны ізделінді шек болады. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен міндетті түрде жауап беріп, түсінуге көмектесемін. Уайымдама, сенің бәрі де қолыңнан келеді!