Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Жай және күрделі заттар». Талдап көрейік. Текшелерден салынған мұнараларды елестет: біреуі тек қызыл текшелерден, екіншісі — қызыл, көк және сары текшелерден құралған. Біріншісі жай затқа ұқсайды, ол темір немесе мыс сияқты бір элементтің атомдарынан тұрады. Екіншісі күрделі затқа ұқсайды, онда су немесе ас тұзындағыдай әр түрлі элементтердің атомдары бар.
Бұл не үшін керек?
Жай және күрделі заттарды ажырату материалдармен жұмыс істейтіндердің бәріне керек: чиптерге аса таза кремний қажет, ал аккумуляторларда жай литий де, оның күрделі қосылыстары да жұмыс істейді. Кеннен металдар алу және таза энергетикаға арналған сутек өндіру — күрделі заттарды жай заттарға айналдыру. Жасанды интеллект жолын ұсына алады, бірақ процесті жоспарлап, дәл қажетті зат алынғанын тексеруі тиіс — адам. Бұл білім химикке, металлургке, энергетикке және инженерге пайдалы болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Күрделі затты жай заттарға ыдыратуға болады, ал жай затты басқа заттарға ыдырату мүмкін емес — онда тек бір элементтің атомдары ғана бар. Элемент пен жай затты шатастырмау маңызды: «оттек судың құрамына кіреді» — бұл элемент туралы, ал «біз оттекпен тыныс аламыз» — жай зат туралы. Бір элемент бірнеше жай зат түзе алады: оттектен кәдімгі оттек те, озон да алынады.
Аздап тарих
Бір мың сегіз жүзінші жылы ағылшын ғалымдары Уильям Николсон мен Энтони Карлайл су арқылы электр тогын өткізіп, екі газ — сутек пен оттек алды. Бұл судың күрделі зат екенінің айқын дәлелі болды. Көп ұзамай Гемфри Дэви ток көмегімен күрделі заттардан жаңа жай заттар — натрий мен калийді бөліп алды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда формулалармен жазылған он зат тұр: су, озон, темір, ас тұзы, азот, көмірқышқыл газы, мыс, метан, оттек және күкірт қышқылы. Жай заттарды солға, күрделілерін оңға жіберу керек. Әр формулада неше түрлі элемент жазылғанын сана: біреу ме, әлде одан көп пе. Есіңде болсын, кішкентай индекс-цифрлар жаңа элементтерді емес, атомдар санын көрсетеді. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.