Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Валенттілік: неше байланыс». Талдап көрейік. Атомдарды бекіткіштерінің саны әр түрлі құрастырғыш бөлшектері деп елестет: бір бөлшекке тек бір көршіні жалғауға болады, ал басқасына — екеуін немесе төртеуін. Атомның түзе алатын байланыстарының саны валенттілік деп аталады. Оны элемент таңбасының үстіне рим цифрымен жазады.
Бұл не үшін керек?
Валенттілік — молекулаларды құрастыратындардың бәріне арналған әліппе: дәрі жасаушыларға, жаңа пластмассалар, батареялар мен күн панельдеріне арналған материалдар жасаушыларға. Жасанды интеллекті бар бағдарламалар жаңа молекулаларды мыңдап ұсынады, бірақ олардың бір бөлігі мүмкін емес, өйткені ондағы атомдар өздері түзе алатыннан көп байланыс түзеді. Валенттілікті түсінетін адам мұндай қатені бірден байқап, машинаға дұрыс міндет қояды. Осындай түйсігі бар химиктер, фармацевтер мен материалтанушылар он жылдан кейін де қажет болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әр атом тек белгілі бір санды көршіні ғана ұстай алады, ал оның барлық байланысы толған кезде жаңа атом енді қосылмайды. Сутек әрқашан бір байланыс түзеді, сондықтан басқа элементтің валенттілігін сутек бойынша анықтау ыңғайлы: ол неше сутек атомын ұстап тұрса, валенттілігі де сонша. Кейбір элементтердің валенттілігі тұрақты, мысалы сутек пен оттектікі, ал басқаларыныкі айнымалы: күкірт екі, төрт және алты валентті болады, ал темір — екі және үш валентті.
Аздап тарих
Валенттілік идеясы он тоғызыншы ғасырдың ортасында пайда болды: химиктер әр элементтің атомдары басқа атомдардың қатаң белгілі бір санымен қосылатынын байқады. Ағылшын химигі Эдуард Франкленд мұны атомның ерекше «қосу күші» ретінде алғашқылардың бірі болып сипаттады. Сәл кейінірек неміс химигі Август Кекуле көміртектің төрт валентті екенін көрсетті, және бұл органикалық заттардың құрылысын түсінуге жол ашты.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда модель тұр: ортасында хлор атомы, оған әзірге бірде-бір сутек атомы қосылмаған. Атом сутекті қабылдауды тоқтатқанша оны бір-бірлеп қоса бер де, неше байланыс шыққанын сана. Осы сан валенттілік болып табылады — қажетті рим цифрын бас. Содан кейін дәл осыны оттек, азот және көміртек үшін де орында. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.