Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Отын және энергия». Талдап көрейік. Отынның әр түрін қозғалтқыштар мен электр станцияларына арналған энергетикалық батончиктер деп елестетіп көр. Кейбір батончиктер ауыр, бірақ күшті өте аз береді, ал басқаларының әр грамында орасан зор энергия жасырылған. Отынның меншікті жану жылуы дәл бір килограмм зат толық жанғанда қанша таза жылу энергиясын бөлетінін көрсетеді.
Бұл не үшін керек?
Алдағы он жылда технологиялар алға үлкен қадам жасайды: адамдар жасанды интеллектке арналған алып дата-орталықтар салады, алыс планеталарға зерттеу зондтарын жібереді және таза қалаларды жобалайды. Зымыран пайдалы жүкті орбитаға шығаруы үшін, ал жабық қоймадағы жүргізушісіз тиегіш ауаны иіс газымен уламауы үшін инженерлер сутек, табиғи газ және аккумуляторлар арасынан таңдау жасайды. Жасанды интеллект жану теңдеулерін лезде дәл есептеп береді, бірақ міндетті қоюы, экологияға төнетін қауіпті бағалауы және энергия жинақтағыштың дұрыс түрін таңдауы тиіс — дәл адам. Жану жылуы мен көміртек ізін түсінсең, болашақтың экологиялық таза көлігі мен сенімді энергетикасын жобалай аласың.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Отын молекулаларының ішінде көміртек пен сутек атомдары бір-бірімен химиялық күштер арқылы берік байланысып, химиялық энергия жинақтайды. Қыздырғанда және оттекпен жанасқанда бұл байланыстар үзіледі, атомдар аса тұрақты су мен көмірқышқыл газы молекулаларына қайта топтасады, ал артық энергия жылу мен жарық түрінде сыртқа бөлініп шығады. Отында жеңіл сутек атомдары неғұрлым көп, ал ауыр көміртек неғұрлым аз болса, әр килограмнан бөлінетін энергия соғұрлым көп болады және көмірқышқыл газы соғұрлым аз түзіледі.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырдың соңында француз ғалымдары Антуан Лавуазье мен Пьер-Симон Лаплас әлемдегі алғашқы мұзды калориметрді ойлап тапты. Олар жанып жатқан затты жан-жағынан таза мұзбен қапталған металл ыдысқа салып, еріген судың көлемі бойынша бөлінген жылу мөлшерін дәл өлшеді. Бұл әсем тәжірибе жанудың оттекпен химиялық қосылу екенін дәлелдеді және тарихта алғаш рет әр түрлі отынның энергиясын санмен өлшеуге мүмкіндік берді.
Формула: жану жылуы
Қазандықтың оттығында немесе зымыран қозғалтқышының камерасында барлығы қанша жылу бөлінетінін білу үшін меншікті жану жылуын жанған отынның массасына көбейтеміз. Мұндағы физикалық мағына қарапайым: меншікті жылу бір килограмнан алынатын энергия үлесін көрсетеді, ал масса осындай килограмдардың санын береді. Бұл формулада жылу мөлшері меншікті жану жылуы мен массаның көбейтіндісіне тең. Жылу мөлшері мегаджоульмен немесе джоульмен, меншікті жану жылуы килограмға шаққандағы мегаджоульмен, ал масса килограммен өлшенеді. Отынның массасын үш есе арттырсақ, бөлінген жылу да дәл үш есе артады.
Q = q · mQ — жылу мөлшері, МДж
q — меншікті жану жылуы, МДж/кг
m — отынның массасы, кг
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда отын үлгілері қойылған сөре тұр: сутек, метан, бензин, көмір, құрғақ отын ағашы және литий-ионды аккумулятор, ал карточкаларда олардың меншікті жану жылуы мен көмірқышқыл газының шығарындылары жазылған. Біздің бірінші миссиямыз — ғарыш зымыранының жоғарғы сатысын ұшыру: оған дәл мың мегаджоуль энергия қажет, бірақ құйылған отынның массасы мүмкіндігінше ең аз болуы керек. Ойланып көр: қазір біз үшін карточкадағы қай параметр аса маңызды — бөлінетін газдың мөлшері ме, әлде бір килограмға шаққандағы ең үлкен жану жылуы ма? Сөредегі сандық мәндерге қара, жылу формуласын қолдан да, таңдауыңды жаса. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.