Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Гальваникалық элемент және батарея». Талдап көрейік. Гальваникалық элемент — стақандағы кішкентай электр станциясы: ондағы химиялық реакция электрондарды сым арқылы өзі айдайды. Пульттегі немесе қалта шамындағы кәдімгі саусақ батарея дәл осылай құрылған. Екі түрлі металл электрондарды әрқайсысы өз жағына тартады, және осы айырма кернеуге айналады.
Бұл не үшін керек?
Химиялық ток көздері — электромобильдердің, дрондардың, жеткізуші роботтардың, телефондар мен ғарыш аппараттарының жүрегі. Алып батарея қоймалары күн және жел станцияларының жұмысын теңестіріп, жасанды интеллектіге арналған дата-орталықтарды қуат өшуінен сақтандырады. Тесла сияқты компаниялар мен аккумулятор өндірушілер батарея ұзағырақ қызмет етіп, өртенбейтіндей материалдардың жаңа жұптарын іздейді. Жасанды интеллект мыңдаған нұсқаны сұрыптай алады, бірақ элементтің неге отырып қалғанын немесе қызып кеткенін түсініп, міндет қойып, шешімді нағыз батареяда тексеру оның ішкі жұмысын білетін адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бір стақанда белсендірек металл, мысалы мырыш, ал екіншісінде белсенділігі төменірек металл, мысалы мыс тұрады, әрқайсысы өз тұзының ерітіндісінде. Мырыш электрондарын оңай беріп, біртіндеп ериді, бұл — анод, минус. Электрондар сым арқылы мысқа, яғни катодқа, плюсқа жүгіреді, ал онда оларды ерітіндідегі мыс иондары алып, металл болып шөгеді. Тізбек тұйықталуы үшін ерітінділерді тұз көпіршесімен жалғайды: ол арқылы иондар ағады, ал элементтерді бірінен соң бірін жалғаса, олардың кернеулері қосылады.
Аздап тарих
Бәрі бақаның аяқтарынан басталды: итальян дәрігері Луиджи Гальвани олардың екі түрлі металл тигенде тартылатынын байқады. Оның отандасы Алессандро Вольта мәселе бақада емес, металдарда екенін түсінді де, мың сегіз жүзінші жылы ылғал матамен араластырылған мырыш және мыс дөңгелектерінен бағана құрастырды — бұл алғашқы батарея еді. Кейінірек ағылшын Джон Даниэль біркелкі ток беретін және телеграфқа ұзақ қызмет еткен мыс-мырыш элементін ойлап тапты.
Формула: элементтің ЭҚК-сы
Әрбір металдың өзінің стандартты электродтық потенциалы бар — ол металдың электрондарды қаншалықты мықты ұстайтынын көрсететін сан. Элементтің кернеуі екі потенциалдың айырмасынан туады, дәл биіктіктің айырмасы неғұрлым үлкен болса, су соғұрлым жылдам аққандай. Сондықтан э-қа-ка тең катодтың е-нөлі минус анодтың е-нөлі. Э-қа-ка — элементтің электр қозғаушы күші, ал екі потенциал да вольтпен өлшенеді; катод — белсенділігі төменірек металл, анод — белсендірек металл. Мыс пен мырыш үшін нөл бүтін жүзден отыз төрт минус минус нөл бүтін жүзден жетпіс алты шығады, яғни бір бүтін оннан бір вольт. Металдар қатарда бір-бірінен неғұрлым алыс тұрса, айырма соғұрлым үлкен және кернеу соғұрлым жоғары.
ε = E°(кат) − E°(ан)ε — элементтің ЭҚК-сы, В
E°(кат) — катодтың, яғни белсенділігі төменірек металдың стандартты потенциалы, В
E°(ан) — анодтың, яғни белсендірек металдың стандартты потенциалы, Вε = 0,34 − (−0,76) = 1,10 В0,34 — мыстың потенциалы, В
−0,76 — мырыштың потенциалы, В
Формула: батареяның кернеуі
Бір элемент жетпесе, оларды тізбектей жалғайды: біреуінің плюсін екіншісінің минусына. Әр элемент бірінен соң бірі тұрған сорғылар сияқты электрондарды тағы бір сатыға көтереді. Сондықтан батареяның кернеуі у-бір қосу у-екі және солай у-эн-ге дейін, яғни барлық элементтердің кернеулерінің қосындысына тең. Әрбір у — бір элементтің вольтпен берілген кернеуі, ал эн — элементтер саны. Тағы бір дәл сондай элемент қоссаң — кернеу оның шамасына артады.
U = U₁ + U₂ + … + UₙU — батареяның кернеуі, В
U₁, U₂, Uₙ — жеке элементтердің кернеулері, В
n — элементтер саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда екі стақан тұр: сол жақта мырыш сульфатының ерітіндісіндегі мырыш, оң жақта мыс купоросындағы мыс, тұз көпіршесі әзірге көтеріліп тұр, кілт ажыратылған, вольтметр нөлді көрсетіп тұр, ал шам жанбай тұр. Көпіршені түсіріп, кілтті тұйықта да, вольтметрдің қанша көрсететінін көріп, оны формуладан шығатын мәнмен салыстыр. Тапсырма — кемінде бір жарым вольт алып, шамды жағу, сондықтан ойлан: бір мыс-мырыш элементі жете ме, және нені өзгертуге болады — металдар жұбын ба, әлде батареядағы элементтер санын ба? Идеяңды алдымен потенциалдар бойынша есептеп тексер, содан кейін құралда тексер. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.