Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Металдардың белсенділік қатары». Талдап көрейік. Металдар кезекте тұр деп елестетіп көр, және әрқайсысы өз электрондарымен әрқалай қоштасады: біреулері жомарт дос кәмпитімен бөліскендей оңай береді, ал басқалары мықтап ұстап тұрады. Металдарды осы дайындығы бойынша тізіп қойсақ, электрохимиялық кернеулер қатары шығады: басында литий, калий және натрий, ортасында мырыш пен темір, содан кейін сутек, ал ең соңында мыс, күміс, платина және алтын. Осы қатар бойынша реакцияның жүретінін немесе жүрмейтінін алдын ала болжауға болады.
Бұл не үшін керек?
Белсенділік қатарына энергияны сақтайтын бүкіл техника сүйенеді: қатардың басындағы литий телефондардың, электромобильдердің және жасанды интеллект жұмыс істейтін дата-орталықтардың резервтік батареяларының жүрегіне айналды. Қатардың соңындағы алтын чиптер мен ажыратқыштардың түйіспелерін қаптайды, өйткені ол ештеңемен дерлік әрекеттеспейді. Кемелердің, көпірлердің, теңіздегі жел қондырғылары мен спутниктердің инженерлері қандай металдарды бір-біріне жалғауға болмайтынын есте сақтауға міндетті, әйтпесе олардың біреуі тез бұзылады. Жасанды интеллект потенциалдар кестесін оңай табады, бірақ теңіз суындағы құрылымның неге кенеттен бұзыла бастағанын түсініп, дұрыс сұрақ қойып, шешімді нақты әлемде тексеру осы тақырыпты жете сезінетін адамның қолынан келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Металл пластинаны басқа металл тұзының ерітіндісіне батырғанда, олардың атомдары мен иондары электрондар үшін таласып жатқандай болады. Егер пластина қатарда солға қарай тұрса, оның атомдары электрондарын ерітіндідегі иондарға береді: пластина біртіндеп ериді, ал оның бетіне басқа, белсенділігі төменірек металдың қабаты шөгеді. Егер пластина оңырақ тұрса, оның таласатын ештеңесі жоқ, ештеңе болмайды. Сутектен солға қарай тұрған металдар да қышқылдан оның сутек иондарын дәл осылай тартып алады, пластинада көпіршіктер жүгіреді, ал натрий сияқты ең белсенді металдар алдымен судың өзімен қарқынды әрекеттеседі, сондықтан олар үшін бұл ереже жұмыс істемейді.
Аздап тарих
Металдардың бірін-бірі ығыстыратын ретін он тоғызыншы ғасырдың ортасында орыс химигі Николай Бекетов егжей-тегжейлі зерттеді. Ол бір металдарды басқаларының тұздарының ерітінділеріне батырып, ондаған тәжірибе жасады да, ығыстыру қатары деп аталатын қатарды құрастырды. Кейінірек электродтық потенциалдарды өлшеуді үйренгенде, оның бақылаулары сандармен дерлік дәл сәйкес келетіні анықталып, қатар қатаң түсіндірмеге ие болды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда үстелде төрт пластина жатыр: мырыш, темір, мыс және күміс пластиналары, және бес ерітінді: мырыш сульфаты, темір сульфаты, тұз қышқылы, мыс купоросы және күміс нитраты. Қазір мырыш пластинасы таңдалған, және ол ерітінділерден шығарылып тұр. Саған әр пластинаны барлық басқа ерітінділерге батыру керек, барлығы он алты тәжірибе, және қай жерде қабат немесе көпіршіктер пайда болатынын байқау керек. Әр тәжірибе алдында кернеулер қатарына қарап, реакция жүре ме, жоқ па, соны өзің болжап көр, содан кейін өзіңді тексер. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.