РусҚаз

Ядроның құрамы

Физика · 9-сынып · Атом ядросы · Сабақ 2 / 5

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Ядроның құрамы». Талдап көрейік. Атом ядросын екі түсті — қызыл және көк шарлармен тығыз толтырылған қапшық ретінде елестет. Қызыл шарлар бірдей зарядталған және бір-бірінен бар күшімен тебілуге тырысады, бірақ аса қуатты көрінбейтін желім оларды көк шарлармен бірге мықтап жабыстырып тұрады. Бөлшектердің осы тығыз әрі керемет берік шоғыры — атом ядросы, Ғаламдағы әрбір атомның кішкентай жүрегі.

Ядроның құрамы — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Атом ядроларының құрылысын түсіну ядролық энергетиканың негізінде жатыр, ал ол алдағы онжылдықтарда жасанды интеллекттің алып дата-орталықтары мен экологиялық таза қалаларды энергиямен қамтамасыз ететін болады. Бұл білім ғарыш аппараттарының радиоизотопты қозғалтқыштарында және ісіктерді ағзаға зиянсыз нүктелік жоюға арналған сәулелік медицинада қолданылады. Нейрожелілер күрделі математикалық есептеулерді тез жүргізе алады, бірақ қауіпсіз реакторларды жобалау, ғылыми міндеттер қою және олардың орындалуын шынайы әлемде тексеру тек ядро физикасын түсінетін адамның қолынан келеді.

Ядроның құрамы — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Ядро протондар мен нейтрондардан тұрады, физиктер оларды жалпы нуклондар деп атайды. Протондар оң зарядталған және электродинамика заңдары бойынша орасан зор күшпен әртүрлі жаққа ұшып кетуі тиіс. Алайда ядроның өз өлшеміндей қашықтықтарда ерекше ядролық күштер іске қосылады: олар электрлік тебілуден шамамен жүз есе қуатты және нуклондарды біртұтас орнықты жүйеге мықтап байланыстырады.

Ядроның құрамы — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Ұзақ уақыт бойы ғалымдар тек оң зарядталған протон туралы ғана білді, бірақ ядролардың массасы неге олардың барлық протондарының қосынды салмағынан екі есеге жуық асып түсетінін түсіндіре алмады. Бұл жұмбақты британ физигі Джеймс Чедвик тамаша шешті, ол мың тоғыз жүз отыз екінші жылы нейтронды — электр заряды жоқ бөлшекті ашты. Бұл жаңалық атомның планетарлық құрылымын бірден түсінікті етіп, адамзатқа ядролық реакцияларды басқаруға жол ашты.

Ядроның құрамы — Аздап тарих

Формула: массалық сан

Ядродағы нуклондардың жалпы санын білу үшін физиктер протондар саны мен нейтрондар санын қосады. Бұл формулада массалық сан а әрпімен, протондардың зарядтық саны — зет әрпімен, ал нейтрондар саны эн әрпімен белгіленеді. Ол өте қарапайым оқылады: а тең зет қосу эн. Үш шаманың үшеуі де өлшемсіз бүтін сандар, өйткені бөлшектерді бір-бірлеп санап шығуға болады. Егер ядроға тағы бір нейтрон қоссаң, элементтің химиялық табиғаты өзгермейді, бірақ массалық сан бірден бірге артады.

  • A = Z + NA — массалық сан, —
    Z — зарядтық сан, яғни протондар саны, —
    N — нейтрондар саны, —

Формула: ядроның байланыс энергиясы

Протондар мен нейтрондар ядроға бірігенде ядроның қосынды массасы бос бөлшектер массаларының қосындысынан масса ақауы шамасына сәл аз болып шығады. Жетіспейтін масса Эйнштейннің әйгілі ережесі бойынша орасан зор байланыс энергиясына айналады: е тең дельта эмді цэ квадратқа көбейткенге. Мұнда энергия джоульмен өлшенеді, масса ақауы килограммен өрнектеледі, ал вакуумдағы жарық жылдамдығы — секундына метрмен. Ядро бірігу кезінде неғұрлым көп энергия бөлінсе, ол соғұрлым берік ұсталып тұрады және оны қайтадан нуклондарға ыдырату үшін соғұрлым көп күш қажет болады.

  • E = Δm · c²E — ядроның байланыс энергиясы, Дж
    Δm — масса ақауы, кг
    c — вакуумдағы жарық жылдамдығы, м/с

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Дәл қазір экранда алдыңда ядроларды құрастыратын интерактивті пульт тұр: онда бір протоны және нөл нейтроны бар сутегі ядросы көрсетілген. Сенің тапсырмаң — жүгірткілермен протондар мен нейтрондар санын өзгерте отырып, үш орнықты ядроны рет-ретімен құрастыру: гелий-төрт, оттегі-он алты және темір-елу алты. Әр изотоптың жазылуындағы жоғарғы және төменгі сан бойынша қажетті нейтрондар санын қалай анықтауға болатынын ойлан. Дұрыс құрастырғаннан кейін жүйе әр жағдай үшін байланыс энергиясының мәнін көрсетеді, ал саған бір нуклонға шаққандағы ядролардың меншікті беріктігін анықтап, ең берік ядроны таңдау қалады. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!

Тәжірибедегі тапсырма

Жазба бойынша үш ядро құрастырыңыз: ⁴₂He, ¹⁶₈O және ⁵⁶₂₆Fe. Бір нуклонға келетін байланыс энергиясын салыстырып, ең берік ядроны көрсетіңіз.
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Атом ядросы

  1. Радиоактивтілік
  2. Ядроның құрамы
  3. Ядролық реакциялар
  4. Радиация және денсаулық
  5. Атом электр станциясы