Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Газдар және вакуум». Талдап көрейік. Айналамыздағы ауа — тамаша оқшаулағыш, әйтпесе бізді әрбір розеткадан тоқ соғар еді. Бірақ найзағай кезінде жасын ауаны тесіп өтеді, ал неон жарнамасында газ жарқырап жанады. Демек, егер газда зарядталған бөлшектер пайда болса, ол тоқ өткізе алады, ал бос кеңістікте тоқ біреу ол жерге бөлшектерді жіберсе ғана жүреді.
Бұл не үшін керек?
Газдар мен вакуумдағы тоқ ең озық технологияларда кездеседі. Плазма, яғни иондалған газ, процессорлардың кішкентай бөлшектерін өңдеуге және болашақ дата-орталықтарға энергия бере алатын термоядролық қондырғыларға керек. Плазмалық қозғалтқыштар серіктер мен планетааралық аппараттарды үдетеді, ал ауруханалардағы рентген түтіктері қызған қылдан ұшып шығатын электрондармен жұмыс істейді. Компьютер разрядты модельдейді, бірақ оның неге сөнетінін немесе оқшаулауды неге тесіп өтетінін түсініп, тәжірибені дұрыс қою — газдар физикасын жақсы білетін адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Иондағыш — жалын, ультракүлгін немесе рентген — молекулалардан электрондарды ұшырып шығарады, сөйтіп газ өткізе бастайды; иондағышты алып тастасаң, тоқ жоғалады, бұл тәуелді разряд. Үлкен кернеуде электрондар соншалықты үдейді, олар өздері жаңа электрондарды ұшырып шығарады, көшкін пайда болады, және разряд иондағышсыз жүреді — бұл тәуелсіз разряд, ал сиретілген газда ол оңайырақ басталады және газ жарқырайды. Егер газды толығымен сорып алса, иондайтын ештеңе қалмайды, бірақ қызған металл қыл электрондарды өзі шығарады — бұл термоэлектрондық эмиссия. Қыл катод болғанда, электрондар анодқа ұшады және тоқ жүреді, ал кері полярлықта олар қылға қайтып оралады және тоқ болмайды — вакуумдық диод осылай құрылған.
Аздап тарих
Томас Эдисон қыздыру шамының үстінде жұмыс істей жүріп, таңғаларлық құбылысты байқады: бос колбадағы қызған қылдан жанына дәнекерленген пластинкаға тоқ жүрді, бірақ тек бір бағытта ғана. Оның өзі бұған қолданыс таппады. Ал мың тоғыз жүз төртінші жылы ағылшын инженері Джон Флеминг осы әсерді пайдаланып, вакуумдық диодты — радиоэлектроника басталған алғашқы электрондық шамды жасады.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда екі электроды бар түтік: сол жақта қыздыру қылы, оң жақта пластина, ішінде қалыпты қысымдағы ауа, кернеу шамалы, иондағыш пен қыздыру өшірулі, сондықтан тоқ жоқ. Саған төрт нәтиже алу керек: иондағышпен тәуелді тоқ, иондағышсыз солғын разряд, қызған қылдан вакуумдағы тоқ және кері полярлықта тоқтың болмауы. Иондағышты қосып-өшір, кернеуді және түтіктегі газдың мөлшерін өзгерт, қыздыруды қос және қылдың полярлығын ауыстыр. Әр жағдайда зарядталған бөлшектер қайдан пайда болатынын ойлап көр. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.