Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Металдар: электрондық газ». Талдап көрейік. Алаңда жан-жаққа кезіп жүрген адамдар тобын, содан кейін олардың бәрі бірден шығу жаққа қарай жылжығанын елестет. Металда да солай: еркін электрондар иондардың арасында газ сияқты зырылдап жүреді, ал тоқты қосқанда, олар бір жаққа қарай бірге дрейф жасайды. Металдағы тоқ — еркін электрондардың бағытталған қозғалысы.
Бұл не үшін керек?
Металл сымдар энергияны әрбір дата-орталыққа, электромобильге және зауытқа жеткізеді, ал сымдардың қызуына кететін шығындар — орасан зор ақша және артық жылу. Кедергінің температураға тәуелділігін қозғалтқыштар мен серверлерді бақылайтын дәл термометрлерде пайдаланады. Асқынөткізгіш магниттер ауруханалардағы магниттік-резонанстық томография аппараттарында және ең ірі бөлшектер үдеткіштерінде жұмыс істейді, ал болашақтың термоядролық қондырғыларын да асқынөткізгіштерге негіздеп салады. Есептеуді компьютер жасайды, бірақ кабельдің неге қызып кететінін немесе магниттің неге асқынөткізгіштігін жоғалтқанын түсініп, шешім табу — металдар физикасын түсінетін адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Металда атомдар сыртқы электрондарының бір бөлігін ортақ пайдалануға береді: оң иондар кристалдық тордың түйіндерінде тұрады, ал еркін электрондар олардың арасында қозғалады. Өз жолында электрондар тербеліп тұрған иондармен соқтығысады — кедергі осыдан пайда болады. Қыздырғанда иондар күштірек тербеледі, соқтығысулар көбейеді, және кедергі өседі. Ал өте қатты салқындатқанда көптеген металдардың кедергісі секірмелі түрде нөлге дейін түседі — бұл асқынөткізгіштік.
Аздап тарих
Мың тоғыз жүз он бірінші жылы Лейденде голланд физигі Хейке Камерлинг-Оннес сынапты сұйық гелиймен абсолюттік нөлге дейін дерлік салқындатып, оның кедергісі кенеттен мүлдем жоғалатынын анықтады. Осылайша асқынөткізгіштік ашылды. Ал металда тоқты дәл электрондар тасымалдайтынын кейінірек Толмен мен Стюарттың тәжірибелері дәлелдеді: жылдам айналып тұрған катушканы күрт тоқтатқанда электрондар инерциямен алға қарай өтіп кетіп, қысқа тоқ импульсін берді.
Формула: кедергі және температура
Қыздырғанда иондар күштірек тербеледі, және әрбір градус кедергіге бірдей шағын үлес қосады, сондықтан формула мынадай: эр тең эр нөл көбейтілген жақшаға: бір қосу альфа тэ. Эр — тэ температурадағы өткізгіштің кедергісі, эр нөл — нөл градустағы кедергі, екеуі де оммен өлшенеді. Тэ — Цельсий градусымен берілген температура. Альфа — кедергінің температуралық коэффициенті, ол кері кельвинмен өлшенеді және бір градусқа қыздырғанда кедергінің қандай үлеске өсетінін көрсетеді: мыс үшін шамамен нөл бүтін он мыңнан қырық үш, ал нихромда ондаған есе аз. Температура неғұрлым жоғары немесе альфа неғұрлым үлкен болса, кедергі соғұрлым көбірек өседі.
R = R₀(1 + αt)R — t температурадағы кедергі, Ом
R₀ — 0 °C кезіндегі кедергі, Ом
α — кедергінің температуралық коэффициенті, К⁻¹
t — температура, °C
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда бір жарым вольттық көзі мен амперметрі бар тізбектегі мыс сым, жанында тордың иондары, еркін электрондар және кедергінің температураға тәуелділік графигі көрініп тұр. Қазір сым жиырма градуста, және оның кедергісі нөл градустағыдан сәл ғана көп. Саған оны кедергісі нөл градустағыдан бір жарым есе көп болатындай етіп қыздыру керек. Температураны эр тең эр нөл көбейтілген бір қосу альфа тэ жақшасына деген формуладан шығарып ал, содан кейін сымды қыздырып, иондардың қалай күштірек тербелетінін, ал тоқтың қалай азаятынын бақыла. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.