Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Жылу балансы». Талдап көрейік. Ваннаға ыстық су құйып, содан кейін суық қос: бір минуттан кейін су жылы, шамамен ортасындай болады. Ыстық су жылуының бір бөлігін берді, суық оны алды, және алмасу температуралар теңескенше жүреді. Жылу балансы — жылудың қарапайым есебі: қанша берсе, сонша алды.
Бұл не үшін керек?
Жылу балансы — бүкіл қазіргі электрониканы салқындатудың негізі: жасанды интеллектке арналған дата-орталықтардың серверлері соншалықты көп жылу бөледі, оларды сұйықпен салқындатады, және инженерлер қанша және қандай температурадағы суды айдау керек екенін есептейді. Дәл сондай есеп электромобильдердің аккумуляторларына, артық жылуды бір жерге шығару қиын ғарыш станцияларына, сондай-ақ медицинада вакциналар мен донор қанын сақтағанда керек. Жасанды интеллект теңдеуді секундтың бір бөлігінде шешеді, бірақ шынайы қондырғыда жылудың іс жүзінде қайда ағып кететінін түсініп, жүйенің қызып кетпейтінін тексеру — осы тақырыпты түсінетін адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Ыстық заттың бөлшектері жылдамырақ қозғалады және соқтығысқанда өз энергиясының бір бөлігін суық заттың бөлшектеріне береді. Осылайша энергия температуралар бірдей болғанша ыстықтан суыққа ағады, содан кейін алмасу тоқтайды. Егер жылу сыртқа кетпесе, энергия еш жоғалмайды, ол жай ғана қайта бөлінеді. Калориметр осы үшін керек: қос қабырғалы, арасында ауасы бар ыдыс термос сияқты жылуды дерлік шығармайды.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырда шотландиялық ғалым Джозеф Блэк ыстық және суық суды, сондай-ақ суды басқа заттармен араластырып, қоспаның температурасын мұқият өлшеді. Ол температура мен жылу мөлшері ұғымдарын алғашқылардың бірі болып анық ажыратты және бірдей қыздырғанда әртүрлі заттар әртүрлі мөлшерде жылу қабылдайтынын байқады. Осындай тәжірибелерден калориметрия — жылуды өлшеу туралы ғылым өсіп шықты.
Формула: жылу балансы
Энергия жоқтан пайда болмайды және жоғалмайды, сондықтан, егер жылу сыртқа кетпесе, ыстық денелер берген бүкіл жылуды суық денелер алды. Осыдан теңдеу шығады: берілген ку алынған ку-ға тең. Екі шама да — жылу мөлшерлері, оларды джоульмен өлшейді. Бұл — жылу алмасу үшін жазылған энергияның сақталу заңының тікелей салдары. Егер ыстық суды көбірек алса, ол көбірек жылу бере алады, және жалпы температура ыстыққа жақынырақ болады.
Q отд = Q полQ отд — ыстық денелер берген жылу, Дж
Q пол — суық денелер алған жылу, Дж
Формула: қоспаның температурасы
Енді екі жағын да жазып шығайық. Суық су цэ көбейтілген эм бір көбейтілген тета минус тэ бір айырмасына тең жылу алады, ал ыстық су цэ көбейтілген эм екі көбейтілген тэ екі минус тета айырмасына тең жылу береді, және бұл мөлшерлер тең. Цэ — меншікті жылусыйымдылық, килограмм-градусқа шаққандағы джоульмен; эм бір мен тэ бір — суық судың массасы мен бастапқы температурасы; эм екі мен тэ екі — ыстық судың массасы мен температурасы; тета — орнайтын жалпы температура, Цельсий градусымен. Суды сумен араластырғанда екі жақтағы цэ бірдей болып, қысқарады, массалар мен температуралар айырмаларының қарапайым қатынасы қалады. Ыстық суды неғұрлым көп құйсаң, жалпы тета температурасы соғұрлым жоғары көтеріледі.
c·m₁·(θ − t₁) = c·m₂·(t₂ − θ)c — судың меншікті жылусыйымдылығы, Дж/(кг·°C)
m₁ — суық судың массасы, кг
t₁ — суық судың бастапқы температурасы, °C
m₂ — ыстық судың массасы, кг
t₂ — ыстық судың температурасы, °C
θ — қоспаның жалпы температурасы, °C
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда калориметр тұр, онда жиырма градустағы үш жүз грамм су бар, ал қасында сексен градустағы ыстық суы бар құмыра, онда бес жүз грамм су. Сенің мақсатың — қоспа қырық градус болатындай дәл соншалықты ыстық су құю: суық су неше градусқа қызатынын және ыстық су неше градусқа суитынын ойлап, мұны баланс теңдеуіне қой. Құйып, қоспаның температурасын бақыла. Содан кейін «Білеуше» режимін қосып, жүз градусқа дейін қыздырылған білеушені суға батыр да, су мен білеушенің температуралары теңескенше күт. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.