Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Отынның жануы». Талдап көрейік. Алауды немесе газ плитасының оттығын еске түсір: отын жанады, одан жылу шығады, онымен жылынуға немесе шәйнек қайнатуға болады. Жану кезінде отынның заты ауадағы оттекпен қосылып, энергия бөлінеді. Ал оның қанша бөлінетіні қанша отын жанғанына және оның қандай отын екеніне байланысты.
Бұл не үшін керек?
Жану энергиясы әлі күнге дейін әлемнің үлкен бөлігін қоректендіреді: электр станцияларын, ұшақтарды, кемелер мен зымырандарды. SpaceX және басқа компаниялардың зымырандары ғарышқа отын жағу арқылы көтеріледі, және инженерлер оның бортқа қаншасын алу керектігін дәл есептейді, өйткені әр артық килограмм қымбатқа түседі. Жасанды интеллектке арналған дата-орталықтарға алып қуат керек, және энергетиктер газды, сутекті және басқа көздерді әр килограмы қанша энергия беретініне қарай салыстырады. Жасанды интеллект есепті лезде шығарады, бірақ есепті қою, шығындарды ескеру және шынайы пештің немесе қозғалтқыштың ойластырылғандай жұмыс істейтінін тексеру жану физикасын түсінетін адамның қолынан келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жану кезінде отын бөлшектері оттекпен қосылады, және жаңа заттарда олар бұрынғыдан берік байланысады, ал энергия айырмасы жылу мен жарық түрінде сыртқа шығады. Әртүрлі отын түрлерінде бұл айырма әртүрлі, сондықтан бір килограмм табиғи газ бір килограмм құрғақ ағаш отынға қарағанда әлдеқайда көп жылу береді. Жылу кастрөлдегі суды қыздырады, ал су жүз градусқа жеткенде, энергия одан әрі қайнауға жұмсалады. Өмірде оттың жылуының көп бөлігі ауада шашырап кетеді, сондықтан нағыз алауға есептегеннен әлдеқайда көп отын керек.
Аздап тарих
Ұзақ уақыт бойы ғалымдар жану кезінде заттан ерекше отты субстанция ұшып кетеді деп есептеген. Он сегізінші ғасырда француз химигі Антуан Лавуазье жабық ыдыстарда заттарды жануға дейін және кейін мұқият өлшеп, жану — заттың ауадағы оттекпен қосылуы екенін дәлелдеді. Алау жылуының қайдан шығатыны туралы қазіргі түсінік осылай пайда болды.
Формула: жану жылуы
Егер бір килограмм ағаш отын белгілі бір мөлшерде жылу берсе, екі килограмм екі есе көп береді: әр килограмм өз үлесін қосады. Сондықтан формула өте қарапайым: үлкен ку кіші ку-ды эм-ге көбейткенге тең. Үлкен ку — толық жанған кезде бөлінген жылу мөлшері, джоульмен. Кіші ку — меншікті жану жылуы, яғни дәл осы отынның бір килограмы неше джоуль беретіні, килограмға шаққандағы джоульмен; құрғақ ағаш отында бұл он миллион, табиғи газда қырық төрт миллион. Эм — килограммен алынған жанған отынның массасы, ал егер оны табу керек болса, жылу мөлшерін меншікті жану жылуына бөледі. Отынды көбірек алсаң немесе меншікті жылуы көбірек отын алсаң — жылу сонша есе көп болады.
Q = q · mQ — жану кезіндегі жылу мөлшері, Дж
q — отынның меншікті жану жылуы, Дж/кг
m — жанған отынның массасы, кгm = Q / qm — отынның массасы, кг
Q — қажетті жылу мөлшері, Дж
q — меншікті жану жылуы, Дж/кг
Формула: суды қыздыру
Қанша отын керек екенін түсіну үшін алдымен суға қанша жылу қажет екенін есептейді. Су неғұрлым көп және оны неғұрлым қатты қыздыру керек болса, жылу соғұрлым көп қажет, сонымен қатар көп нәрсе затқа байланысты: суды, мысалы, массасы дәл сондай металға қарағанда қыздыру қиынырақ. Формула былай оқылады: ку цэ-ні эм-ге және дельта тэ-ге көбейткенге тең. Цэ — меншікті жылусыйымдылық, яғни бір килограмм затты бір градусқа қыздыру үшін неше джоуль керек екені, килограмм-градусқа шаққандағы джоульмен; эм — килограммен алынған су массасы; дельта тэ — температура неше градусқа өзгеретіні. Егер суды екі есе көп алсаң немесе оны екі есе көп градусқа қыздырсаң, жылу да екі есе көп қажет болады.
Q = c · m · ΔtQ — қыздыруға кететін жылу мөлшері, Дж
c — заттың меншікті жылусыйымдылығы, Дж/(кг·°C)
m — су массасы, кг
Δt — температураның өзгерісі, °C
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда жиырма градустағы екі килограмм суы бар кастрөл тұр, ол таразыда жатқан отынның үстінде; қазір онда қырық грамм құрғақ ағаш отын бар, және ол әлі жанған жоқ. Алдымен ку тең цэ эм дельта тэ формуласы бойынша суға қайнағанша қызу үшін қанша жылу керек екенін есепте, содан кейін бұл мөлшерді ағаш отынның меншікті жану жылуына бөл — қажетті отын массасы шығады. Жететіндей, бірақ қажеттіден он бес пайыздан асырмай ағаш отын сал, отты тұтатып, су қайнай ма, соны көр. Содан кейін дәл осыны табиғи газбен қайтала да, оның қаншалықты аз қажет болғанын салыстыр. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.