Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Меншікті жылусыйымдылық». Талдап көрейік. Ыстық жаз күні жағажайда жалаңаяқ келе жатқаныңды елестет: құм табаныңды күйдіреді, ал теңіздегі су жағымды салқын күйінде қалады. Күн оларды бірдей қыздырса да, әртүрлі материалдар әртүрлі қызады. Заттың жылуды қаншалықты құлықсыз немесе құмарта сіңіретінін көрсететін қасиетін физиктер меншікті жылусыйымдылық деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Жылусыйымдылықты түсіну инженерлерге автомобиль қозғалтқыштарын салқындатуға және үйлеріміздегі жылыту радиаторларына материал таңдауға көмектеседі. Дәл судың орасан зор жылусыйымдылығының арқасында мұхиттар бүкіл планетадағы климат ауытқуларын бәсеңдететін алып табиғи батареялар сияқты жұмыс істейді. Ал аспазшылар табадағы майдың неге бірнеше секундта қызып кететінін, ал сулы кастрөлдің неге әлдеқайда ұзақ қайнайтынын біледі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Затты қыздырғанда біз оған ішкі энергия береміз, оның көзге көрінбейтін молекулаларын жылдамырақ қозғалуға және тербелуге мәжбүрлейміз. Бірақ әр заттың өз молекулалары бар: олардың массасы әртүрлі және бір-бірімен әртүрлі байланысқан. Кейбір бөлшектерге үдеу үшін аздаған энергия соққысы жеткілікті, ал басқаларына, судағыдай, әр градус қызу үшін орасан зор жылу қоры қажет.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырдың ортасында шотландиялық химик әрі дәрігер Джозеф Блэк бір оғаштықты байқады: бірдей мөлшердегі жылу сынапты судан әлдеқайда күштірек қыздырады. Ол температуралары әртүрлі сұйықтарды мұқият араластырып, жылу мөлшері мен температураның өзі мүлдем әртүрлі нәрселер екенін бірінші болып дәлелдеді. Жылу туралы ілімді біржола өзгерткен меншікті жылусыйымдылық ғылыми ұғымы осылай дүниеге келді.
Формула: жылу мөлшері
Жылу мөлшері біз неше килограмды қыздыратынымызға, температураны неше градусқа көтергіміз келетініне және алдымызда нақты қандай зат тұрғанына тікелей байланысты. Дауыстап бұл ереже былай оқылады: ку цэ-ні эм-ге және тэ екі минус тэ бір айырмасына көбейткенге тең. Ку әрпі берілген жылу мөлшерін білдіреді және джоульмен өлшенеді. Цэ әрпі — заттың меншікті жылусыйымдылығы, ол килограмм-Цельсий градусына шаққандағы джоульмен өлшенеді, эм — килограммен алынған масса, ал температуралар Цельсий градусымен өлшенеді. Егер сұйықты екі есе көп алсаң немесе оны екі есе күштірек қыздырсаң, энергия дәл сонша есе көп қажет болады.
Q = c · m · (t₂ − t₁)Q — жылу мөлшері, Дж
c — меншікті жылусыйымдылық, Дж/(кг·°C)
m — заттың массасы, кг
t₁ — бастапқы температура, °C
t₂ — соңғы температура, °C
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда виртуалды зертханалық үстелде бірдей екі электр плитка тұр, ал олардың үстінде әрқайсысында екі жүз грамнан сұйық құйылған стакандар. Тапсырмаға назар аудар: оң жақта бізге күнбағыс майы керек, сондықтан оң жақ стакандағы керосинді маймен ауыстыр және массалардың бірдей болып қалғанын тексер. Содан кейін екі плитканы да жиырмадан алпыс градусқа дейін қыздыруды іске қосып, алынған жылудың килоджоульмен көрсеткіштерін бақыла. Қорытынды мәндерді жылу формуласы бойынша салыстырып, қай затқа көбірек энергия қажет болғанына көз жеткіз. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.