Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Кинетикалық және потенциалдық энергия». Талдап көрейік. Садақтың керілген кермесін немесе биік сөренің дәл шетінде қатып тұрған ауыр боулинг шарын елестет. Бұл — энергия, яғни батарейканың ішкі заряды сияқты, жұмыс атқару қабілетінің көзге көрінбейтін қоры. Егер дене жай ғана жерден жоғары көтерілсе, ол потенциалдық энергия сақтайды, ал ол ұшып немесе домалап бара жатқанда, бұл қор қозғалыстың кинетикалық энергиясы түрінде көрінеді.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін миллиондаған ұшқышсыз дрондар, жеткізуші роботтар және ғарыш аппараттары әр секунд сайын өз қозғалыс траекторияларын есептейтін болады. Жасанды интеллект моторларды лезде басқарып, сандарды есептей алады, бірақ электромобильдердің қауіпсіз тежеу жүйелерін немесе SpaceX кемелері сияқты қону модульдерін жобалау адам-инженерлердің еншісінде. Биіктік қорының қиратқыш жылдамдыққа қалай айналатынын түсіну механизмдерді бұзылудан сақтап, өмірді қорғайды. Энергия физикасын білетін адам әрқашан технологиялардың бас сәулетшісі болып қалады: ол ақылды алгоритмдерге міндет қояды және олардың жұмысын қатал нақты әлемде тексереді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Затты еденнен көтергенде сен жердің тартылысын жеңіп, оған шынымен өз күшіңді саласың. Осы жинақталған қор потенциалдық энергия деп аталады: зат неғұрлым биік көтерілсе және неғұрлым ауыр болса, құлағанда соғұрлым көп жұмыс атқарады. Ал зат төмен құлай бастағанда, биіктік жоғалады, есесіне жылдамдық өсіп, жасырын қорды қозғалыстың кинетикалық энергиясына айналдырады. Уақыттың кез келген сәтінде энергия ізсіз жоғалмайды, тек бір күйден екінші күйге ауысады.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырда француз физигі әрі математигі Эмили дю Шатле тамаша әрі қарапайым тәжірибе жасады: ол ауыр шарларды жұмсақ сазға әртүрлі биіктіктен тастады. Жылдамдық екі есе артқанда іздің тереңдігі екі есе емес, тұтас төрт есе артатыны анықталды. Осылайша қозғалыстың тірі күші жылдамдықтың квадратына тәуелді екені дәлелденді, бұл сол дәуірдің ғылыми түсініктерін төңкеріп жіберді.
Формула: потенциалдық энергия
Көтерілген дененің потенциалдық энергиясының шамасы үш қарапайым факторға байланысты. Оны табу үшін дененің массасын еркін түсу үдеуіне және көтерілу биіктігіне көбейту керек. Бұл формуланы дауыстап былай оқиды: е потенциалдық тең эм көбейтілген же көбейтілген аш. Массаны біз килограммен өлшейміз, еркін түсу үдеуін шамамен килограмға он ньютон деп аламыз, ал биіктікті метрмен есептейміз. Алынған нәтиже джоульмен өлшенеді. Егер жүкті екі есе биік көтерсең, оның жинаған энергиясы да дәл екі есе артады.
Eп = m · g · hEп — потенциалдық энергия, Дж
m — дененің массасы, кг
g — еркін түсу үдеуі, Н/кг
h — биіктік, м
Формула: кинетикалық энергия
Қозғалыс энергиясы зымырап бара жатқан нысанның массасына және оның шапшаңдығына байланысты, оның үстіне жылдамдық шешуші рөл атқарады. Бұл шаманы есептеу үшін массаны жылдамдықтың квадратына көбейтіп, алынған мәнді екіге бөлу керек. Мұғалім мұны былай айтады: е кинетикалық тең эм көбейтілген вэ квадрат, бөлінген екі. Мұнда масса килограммен алынады, жылдамдық секундына метрмен өлшенеді, ал нәтиже джоульмен шығады. Жылдамдық екінші дәрежеге шығарылғандықтан, екпінді аздап арттырудың өзі энергияны күрт өсіреді: екі есе жылдам екпін алсаң — кинетикалық энергия бірден төрт есе секіреді.
Eк = m · v² / 2Eк — кинетикалық энергия, Дж
m — дененің массасы, кг
v — жылдамдық, м/с
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Виртуалды стендіңде екі нысан бар: нөлдік биіктікте тұрған үш килограмдық гір және әзірге қозғалыссыз тұрған он алты килограмдық ауыр арба. Сенің мақсатың — гірді оның потенциалдық энергиясы дәл екі жүз джоуль болатындай биіктікке көтеру. Масса, үдеу және биіктік қалай байланысқанын есіңе түсір: қажетті джоульді жинау үшін неше метр жоғары көтерілу керек? Осыдан кейін арбаға көш те, оның кинетикалық энергиясы да белгіленген екі жүз джоульмен дәл сәйкес келетіндей дұрыс қозғалыс жылдамдығын таңда. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.