Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Қуат». Талдап көрейік. Кітаптар салынған қорапты бесінші қабатқа көтеру керек деп елестет: баспалдақпен асықпай бір сағат бойы жүруге болады, ал екі минуттың ішінде жүгіріп шығуға да болады. Ауырлық күшіне қарсы атқарылатын жұмыс екі жағдайда да мүлдем бірдей, бірақ екінші жағдайда оған әлдеқайда аз уақыт кетеді. Жұмыс атқарудың осы жылдамдығын физикада қуат деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін жасанды интеллектке арналған деректерді өңдеу орталықтары мен ұшқышсыз көлікке арналған зарядтау станциялары әр секунд сайын орасан зор көлемдегі энергияны айдайтын болады. Электр жетектерінің қуаты Марс роверінің тік өрді еңсере алатынын немесе SpaceX компаниясының зымыраны орбитаға шығу үшін қажетті жылдамдықты дамыта алатынын анықтайды. Жасанды интеллект механизмдердің параметрлерін оңай есептейді, бірақ сенімділік шегін бағалайтын және жүйе асыра жүктемеден күйіп кетпеуі үшін жобаға қандай қуат салу керектігін шешетін — адам. Бұл физиканы түсіну инженерді нақты әлемнің ақылды машиналарының таптырмас иесіне айналдырады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Кез келген механизм немесе қозғалтқыш жұмысты лезде емес, белгілі бір уақыт ішінде үлестеп атқарады. Механизм әрбір жеке секундта неғұрлым көп жұмыс атқарып үлгерсе, оның қуаты соғұрлым жоғары. Әлсіз кішкентай мотор да тісті доңғалақтар жүйесін пайдаланып, орасан зор жүкті көтере алады, бірақ өте ұзақ күттіреді. Қуат дәл осы түпкі нәтижені уақытпен байланыстырып, процестің қарқыны мен өнімділігін көрсетеді.
Аздап тарих
Қуат ұғымын шотланд өнертапқышы Джеймс Уатт әмбебап бу машинасын жасап, оның күшін сатып алушы шахтерлерге көрнекі түрде көрсетудің жолын іздеп жүргенде ойлап тапты. Ол мықты жылқы шахтадан көмір тартып шығарғанда бір секундта қандай жұмыс атқара алатынын бағалап, бұл шаманы ат күші деп атады. Кейін бүкіл әлемнің ғалымдары қуатты ваттпен өлшеуге келісіп, өнертапқыштың есімін мәңгі есте қалдырды.
Формула: қуат
Қуат қарапайым ереже бойынша табылады: эн тең а бөлінген тэ. Бұл жазуда эн әрпі қуатты білдіреді және ваттпен өлшенеді, а әрпі джоульмен өлшенетін атқарылған жұмысты, ал тэ әрпі секундпен өлшенетін уақытты білдіреді. Физикалық мағынасы өте айқын: бір ватт әр секунд сайын бір джоуль жұмыс атқарылатынын білдіреді. Егер сол жұмысты атқару уақытын ұзартсақ, механизмнің қуаты азаяды, ал жұмысты тезірек атқарғымыз келсе — қуаттырақ мотор керек болады. Іс жүзінде көбіне киловатты пайдаланады, онда бір ыңғайлы бірлікке мың ватт жинақталған.
N = A / tN — қуат, Вт
A — механикалық жұмыс, Дж
t — уақыт, с
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңдағы алаңда салмағы мың ньютон жүкке арналған екі көтергіш орнатылған: сол жақта жұмысшы қол шығырын айналдырып тұр, ал оң жақта жүкті он екі метр биіктікке көтеруі тиіс мотор тұр. Сен оң жақтағы мотордың қуатын бүкіл көтеру дәл сегіз секундқа созылатындай етіп таңдауың керек. Көтеру үшін қандай жұмыс атқару керек екенін ойлан, жұмыстың уақытпен байланысының формуласын есіңе түсір де, іске қосу батырмасын баспас бұрын алынған қуат мәнін мотордың терезесіне енгіз. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!