Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Механикалық жұмыс». Талдап көрейік. Ауыр шкафты бар күшіңмен итеріп, терге малшынып, қатты шаршадың делік, бірақ ол бір миллиметрге де жылжымады: физикада сен ешқандай жұмыс атқармадың деп есептеледі. Механикалық жұмыс күштің әсерінен зат шынымен кеңістікте орын ауыстырғанда ғана пайда болады. Бұл — түсірілген күштің арқасында дененің қандай жол жүріп өте алғанының дәл өлшемі.
Бұл не үшін керек?
Механикалық жұмысты түсіну кез келген қозғалмалы жүйелерді есептеудің негізінде жатыр — Амазон компаниясының қойма роботтарының манипуляторларынан бастап марсоходтар мен Тесла электромобильдерінің доңғалақ жетектеріне дейін. Жасанды интеллект бағытты лезде салып немесе сервожетектерге басқару бағдарламасын жаза алады, бірақ энергия шығынын бағалау және нақты физикалық әлемдегі қажетті күштерді есептеу әрдайым адамның еншісінде. Он жылдан кейін автономды дрондарды, ғарыштық бұрғылау қондырғыларын және медициналық экзоқаңқаларды жобалау нейрожелілерге міндетті дұрыс қоя алатын және олардың шешімдерінің физикалық тұрғыдан жүзеге асатынын тексере алатын мамандарды қажет етеді. Табиғаттың негізгі заңдарын терең түсінетін адам ақылды машиналардың кеңесіне жай ғана сүйенбей, оларды басқаратын болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Механикалық жұмыс атқарылуы үшін бір мезгілде екі шарт орындалуы керек: денеге күш түсірілген және оның әсерінен дене белгілі бір қашықтықты жүріп өтеді. Егер жүкті оның қозғалыс бағыты бойымен тартсаң, күш орын ауыстыруға көмектеседі және оң жұмыс атқарады. Бірақ егер зат кедергіден қозғалмай тұрып қалса немесе күштің бағыты қозғалысқа перпендикуляр болса, күштің жұмысы нөлге тең болып қалады.
Аздап тарих
Механикалық жұмыс ұғымының өзін және бұл терминнің қатаң анықтамасын ғылымға он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында француз физигі әрі инженері Гюстав Кориолис енгізді. Ол жүк көтеретін машиналар мен су диірмендерін жетілдірумен айналысып жүріп, кез келген механизмнің пайдалы нәтижесі тек түсірілген күшпен ғана емес, ауыр жүкті қандай қашықтыққа көтеруге немесе жылжытуға болатынымен де өлшенетінін түсінді.
Формула: механикалық жұмыс
Бұл формуланың физикалық мағынасы қарапайым: механикалық жұмыс түсірілген күшке және жүрілген жолға тура пропорционал. Ол былай оқылады: а тең эф көбейтілген эс. Мұнда а әрпі атқарылған механикалық жұмысты білдіреді және джоульмен өлшенеді, эф — қозғалыс бағыты бойымен түсірілген, ньютонмен өлшенетін күш, ал эс — дененің метрмен өлшенетін жүрген жолы. Бір джоуль бір ньютон күш денені дәл бір метрге орын ауыстырғанда атқаратын жұмысқа тең. Егер екі есе үлкен күш түсірсең немесе затты екі есе алысқа сүйресең, атқарылған жұмыс та дәл екі есе артады.
A = F · sA — механикалық жұмыс, Дж
F — күш, Н
s — жол, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тегіс еденде массасы сексен килограмм ауыр ағаш жәшік тұр, оған берік арқан бекітілген. Алдымен тарту күшін жүз ньютоннан кіші немесе оған тең етіп қой да, тексеру батырмасын бас: жәшік орнынан қозғалмайды, өйткені тыныштық үйкеліс күші оны ұстап тұр, ал жұмыс нөлге тең болып шығады. Осыдан кейін жәшікті дәл төрт метрге жылжытып, дәл алты жүз джоуль жұмыс атқаруың керек. Формуламызды еске түсіріп, ойлан: алты жүз джоуль алу үшін төрт метрді қандай санға көбейту керек? Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.