Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Анықтауыш және тіршілік ағашы». Талдап көрейік. Орманнан бейтаныс саңырауқұлақ немесе қоңыз тауып алып, оның кім екенін білгің келді деп елестет. Анықтауыш «иә немесе жоқ» ойыны сияқты жұмыс істейді: әр қадамда саған екі қарама-қарсы тұжырым ұсынылады, сен дұрысын таңдап, атауға жеткенше әрі қарай жүресің. Ал тіршілік ағашы — барлық тірі ағзалардың орасан зор шежіресі, онда әр топтың өз орны және өз туыстары бар.
Бұл не үшін керек?
Бүгінде түрді тек сыртқы түрінен емес, ДНҚ-сынан да таниды: аспап өзен суының сынамасындағы генетикалық материалды оқиды, ал бағдарлама геномның қысқа бөліктерін орасан зор базалармен салыстырып, онда тіршілік ететіндердің бәрінің тізімін жасайды. Осылай мұхиттардың саулығын бақылайды, ауруханалардан инфекция қоздырғыштарын іздейді және дүкендегі балықтың басқасымен ауыстырылмағанын тексереді. Тіпті гендерді редакциялау құралын, КРИСПР жүйесін, ғалымдар бактериялар мен археялардың вирустардан қалай қорғанатынын зерттеп жүріп тапты. Жасанды интеллект миллиондаған тізбекті салыстыра алады, бірақ дұрыс сұрақ қою, табылған нәрсенің не білдіретінін түсіну және оны далада немесе зертханада тексеру — тіршілік ағашының қалай құрылғанын түсінетін адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Анықтауыш — сұрақтар баспалдағы, әр сұрақ қалған нұсқаларды екі топқа бөледі. Алдымен ең бастысына қарайды — жасушаларында ядро бар ма, содан кейін хлоропластарға, жасуша қабырғасының материалына, ағзаның бір жасушалы ма, әлде көп жасушалы ма екеніне қарайды. Тіршілік ағашы туыстықты көрсетеді: бұтақтар неғұрлым жақын болса, бұл топтардың ортақ атасы соғұрлым кеш өмір сүрген. Гендерді салыстыра келе, ғалымдар ядросыз ағзалардың мүлде бөлек екі тармаққа — бактериялар мен археяларға бөлінетінін көрді, әрі археялар гендері бойынша бактерияларға қарағанда бізге, эукариоттарға, жақынырақ.
Аздап тарих
Ұзақ уақыт бойы барлық тірі ағзаларды өсімдіктер мен жануарларға бөліп келді, кейін саңырауқұлақтар мен микробтарды қосты. 1977 жылы микробиолог Карл Вёзе әртүрлі ағзалардағы рибосомалық РНҚ гендерін салыстыра бастады — бұл молекула кез келген жасушада бар және өте баяу өзгереді. Метан бөлетін және кәдімгі бактерияларға ұқсайтын кейбір микробтар осы гендер бойынша бактериялардан сен екеумізден қаншалықты ерекшеленсе, сонша ерекшеленетін болып шықты. Осылай археялар және үш домен жүйесі пайда болды, бірақ әріптестерінің көбі бұл идеяны алғашында үлкен сенімсіздікпен қарсы алды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда А-дан Е-ге дейінгі алты үлгі тұр, қазір А үлгісі таңдалған, ал жанында оның белгілері тізіліп жазылған. Сол жерде дихотомиялық анықтауыш та бар: әр қадамда екі жол — теза және антитеза, ал оң жақта үш доменнен тұратын тіршілік ағашы. Үлгінің белгілерін оқып, бірінші қадамда оның жасушаларында ядро бар-жоғын шеш, содан кейін топтың атауына жеткенше көрсеткі бойынша келесі қадамға өт — және үлгінің ағаштың қай бұтағына түскенін қара. Осылай алтауын да анықта, бұл — биолог-систематиктің нағыз жұмысы! Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.