Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Қос атаулар». Талдап көрейік. Бір жануардың әртүрлі тілдерде әртүрлі аты бар, ал бір тілде кейде бір сөзбен әртүрлі түрлерді атайды. Сондықтан әр түрдің ғылыми қос атауы бар — ол халықаралық төлқұжат сияқты, бүкіл әлемде бірдей. Бірінші сөз — тегі, яғни туыс, екіншісі — сол туыстың ішіндегі түрдің аты.
Бұл не үшін керек?
Ғылыми атаулар бүкіл әлемдегі дәрігерлерге, генетиктерге және экологтарға бір ағза туралы шатаспай сөйлесуге мүмкіндік береді. ДНҚ тізбектері сақталатын генетикалық деректер банкі, дәрі анықтамалықтары және ветеринарлық базалар — бәрі қос атаулар бойынша құрылған. Зертханада ішек таяқшасы инсулин өндіргенде, сөз нақты қай бактерия туралы екенін бәрі біледі. Жасанды интеллект осы атаулар бойынша деректерді лезде іздейді, бірақ адам түрді шатастырып алса, қате барлық базаларға тарап кетеді, сондықтан номенклатураны түсінетін маман әрқашан керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әр ғылыми атау латын тіліндегі екі сөзден тұрады: біріншісі — туыс, бас әріппен жазылады, екіншісі — түрлік эпитет, кіші әріппен жазылады, ал бүкіл атауды курсивпен бөліп көрсетеді. Мысалы, қасқыр — Канис люпус, ал саналы адам — Хомо сапиенс. Бір туыстың түрлерінің бірінші сөзі ортақ: арыстан — Пантера лео, жолбарыс — Пантера тигрис, екеуі де Пантера туысынан. Жаңа түрлерді қатаң ережелер — номенклатура кодекстері бойынша атайды, және бір кодекстің ішінде екі түр бір атауды иелене алмайды.
Аздап тарих
Қос атауларды он сегізінші ғасырда швед натуралисі Карл Линней енгізді. Одан бұрын түрлерді есте сақтауы қиын, он шақты сөзден тұратын ұзын латын сөйлемдерімен сипаттайтын. Линней мыңдаған өсімдік пен жануарға қысқа атау берді, ал адамға Хомо сапиенс — саналы адам деген атауды өзі берген.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда сол жақта сегіз әдеттегі атау, ал оң жақта сегіз ғылыми атау тұр: Фелис катус, Хелиантус аннуус, Пантера тигрис, Эшерихия коли, Канис люпус, Апис меллифера, Пантера лео және Хомо сапиенс. Әр әдеттегі атауды оның ғылыми қос атауымен қос. Бірінші сөзге қара — бұл туыс, және ол қай екі жануарда ортақ екенін есіңе түсір; ал екінші сөз латын түбірлерін білсең, көбіне мағынасын аңғартып тұрады. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.