Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Тіркес тұқым қуалау және кроссинговер». Талдап көрейік. Бір жіпке тізілген екі моншақты елестет: жіпті қайда апарсаң да, моншақтар бірге жүреді. Сол сияқты бір хромосомада жатқан гендер әдетте бір гаметаға түсіп, бірге тұқым қуалайды — бұл тіркес тұқым қуалау. Бірақ кейде жұп хромосомалар бөліктерімен алмасады да, моншақтар әр жіпке ажырап кетеді — бұл кроссинговер.
Бұл не үшін керек?
Генетикалық карталар — заманауи медицина мен селекцияның негізі: олар арқылы тұқым қуалайтын аурулардың гендерін іздейді, нақты адамға емді таңдайды және өсімдіктердің жаңа сорттарын шығарады. Геномды бірнеше сағаттың ішінде оқитын құралдар да, гендерді CRISPR әдісімен өңдейтін ғалымдар да дәл осы білімге сүйенеді. Он жылдан кейін жасанды интеллект миллиондаған геномды лезде салыстырып, заңдылықтарды табатын болады. Бірақ екі белгінің неге бірге жүретінін түсініп, дұрыс сұрақ қойып, қорытындыны тірі ағзаларда тексеретін — тіркесу мен кроссинговерді өзі түсінген адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Гаметалар түзілер алдында, мейоздың бірінші бөлінуінде, жұп хромосомалар — біреуі анадан, екіншісі әкеден — бүкіл ұзындығы бойымен бір-біріне тығыз жабысады. Осы сәтте олар айқасып, бөліктерімен алмасуы мүмкін. Егер айқасу екі геннің арасына түссе, гаметаға ата-ананың хромосомаларында болмаған аллельдердің жаңа үйлесімі түседі. Гендер бір-бірінен неғұрлым алыс болса, олардың арасында айқасуға орын соғұрлым көп болады және мұндай жаңа үйлесімдер соғұрлым жиі пайда болады.
Аздап тарих
Жиырмасыншы ғасырдың басында Томас Морган мен оның шәкірттері мыңдаған дрозофила жеміс шыбындарын сүттен босаған шыны бөтелкелерде өсірген — олардың зертханасын «шыбын бөлмесі» деп атап кеткен. Шыбындар ыңғайлы: олар аз өмір сүреді, тез көбейеді және небәрі төрт жұп хромосомасы бар. Морганның студенті Альфред Стёртевант белгілердің жаңа үйлесімі бар шыбындардың пайызын гендер арасындағы қашықтық деп есептеуге болатынын аңғарып, бір түнде әлемдегі алғашқы хромосоманың генетикалық картасын сызып шықты. Кейінірек Морган тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы үшін Нобель сыйлығын алды.
Формула: рекомбинация жиілігі
Егер гендер тіркескен болса, ұрпақтардың көбі белгілердің ата-аналық үйлесімдерін алады, ал жаңа үйлесімдер тек гендер арасында айқасу болған жерде ғана пайда болады. Сондықтан былай есептейді: рекомбинация жиілігі рекомбинантты шыбындар санын барлық шыбындар санына бөліп, жүз пайызға көбейткенге тең. Рекомбинанттар — ата-анасында болмаған жаңа үйлесімі бар шыбындар: мысалы, денесі сұр, қанаты жетілмеген немесе денесі қара, қанаты қалыпты. Шыққан пайызды бірден қашықтыққа айналдырады: рекомбинанттардың бір пайызы — бұл бір морганида, яғни бір сантиморган. Егер гендер бір-бірінен алысырақ жатса, олардың арасындағы айқасу жиірек болады, рекомбинанттар көбейеді де, картадағы қашықтық өседі.
rf = nрек / N · 100 %rf — рекомбинация жиілігі, %
nрек — рекомбинантты шыбындар саны (белгілердің жаңа үйлесімі бар, —
N — будандастырудағы барлық шыбындар саны, —d = rf, 1 % = 1 сМd — картадағы гендер арасындағы қашықтық, сМ (морганида)
rf — рекомбинация жиілігі, %
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда дрозофиланың хромосомасы: онда сұр дене үшін жауап беретін B гені және қалыпты қанат үшін жауап беретін V гені бар, ал жанында — осы мейоздың гаметалары, әзірге тек ата-аналық BV және bv. Алдымен кроссинговер орнын B мен V гендерінің арасына қойып, қандай жаңа гаметалар пайда болғанын қара. Содан кейін талдаушы будандастырудан мың шыбын алып, олардың ішінен белгілердің жаңа үйлесімі бар шыбындарды тап, оларды қосып, барлық шыбындарға бөл. Шыққан пайыз — сантиморганмен берілген қашықтықтың өзі: оны B генінен бастап санап, картада V генін белгіле. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.