Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Жыныстың тұқым қуалауы». Талдап көрейік. Елестетіп көр: анаңның қалтасында тек икс әрпі жазылған бірдей карточкалар бар, ал әкеңде икс пен игрек жазылған карточкалар тең жартысынан. Бала әрқайсысынан бір карточкадан алады, ал қыз туа ма, ұл туа ма — осы жұпқа байланысты. Адамда жыныс осылай тұқым қуалайды: оны екі жыныс хромосомасы, икс пен игрек анықтайды.
Бұл не үшін керек?
Хромосомаларды талдау дәрігерлерге жыныс хромосомаларының санына байланысты сирек ауруларды табуға көмектеседі, ал болашақ ананың қанын тексеретін заманауи тестер одан нәрестенің ДНҚ бөлшектерін тауып, хромосомалық бұзылыстарды ерте анықтайды. Мал шаруашылығында және балық өсіруде табындар мен популяцияларды басқару үшін жыныстың қалай тұқым қуалайтынын ескереді. Медицинада ерлер мен әйелдердің әртүрлі ауыратыны және дәрілерге әртүрлі жауап беретіні туралы көбірек айтылуда, ал бұл хромосомалардан басталады. Секвенаторлар мен нейрожелілер ДНҚ-ны оқиды, бірақ нәтижені ата-аналарға ұқыпты әрі дәл түсіндіріп, талдаудың қателеспегенін тексере алатын тек генетиканы түсінетін адам ғана.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Адамда қырық алты хромосома бар: ерлер мен әйелдерде бірдей жиырма екі жұп және бір жұп жыныс хромосомалары — әйелде екі икс, ал ерде икс және кішкентай игрек. Мейоз кезінде жұптар ажырайды да, әр гаметаға бір жыныс хромосомасы түседі: барлық жұмыртқа жасушалары икс тасиды, ал сперматозоидтар тең мөлшерде екі түрлі болады — иксі барлары және игрегі барлары. Егер жұмыртқа жасушасы иксі бар сперматозоидпен кездессе, қыз бала дамиды, игрегі бармен кездессе — ұл бала, және мүмкіндіктер тең, екіден бір. Игрек хромосомасында ұрықтың ер типі бойынша дамуын іске қосатын ерекше ген орналасқан.
Аздап тарих
Жиырмасыншы ғасырдың басында американдық зерттеуші Нетти Стивенс ұн қоңызының — ұнда тіршілік ететін кішкентай қоңыздың жасушаларын зерттеді. Ол аналықтарында барлық хромосомалар бірдей жұп түзетінін, ал аталықтарында бір жұптағы хромосоманың біреуі ірі, екіншісі мүлде кішкентай екенін байқады. Осылайша ол жынысты белгілі бір хромосомалармен алғашқылардың бірі болып байланыстырды, ал ол кезде әйел адамға ғылыммен айналысу өте қиын еді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда ата-ананың жасушалары: анада екі икс хромосома, әкеде икс пен игрек, ал олардың астында екі жұмыртқа жасушасы мен екі сперматозоидқа арналған бос орындар бар. Ата-ананың жыныс хромосомаларын гаметаларға сүйреп апарып, Пеннет торын толтыр — ол қандай балалар туа алатынын көрсетеді. Содан кейін кемінде жүз бала «туғызып», қанша қыз бен қанша ұл шыққанын қара. Ең соңында мына сұраққа жауап бер: баланың жынысын кімнің гаметасы анықтайды? Кеңес: жұмыртқа жасушаларында қандай хромосомалар, ал сперматозоидтарда қандай хромосомалар болатынын және зиготада игректің болуы неге байланысты екенін ойлан. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.