Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Жынысқа тіркескен белгілер». Талдап көрейік. Елестетіп көр: сенде маңызды бөлшек екі данада бар — негізгісі және қосалқысы: біреуі сынса, екіншісі көмектеседі. Әйелде екі икс хромосома бар, егер біреуінде өзгерген ген болса, екіншісі оны «жауып тастайды», ал ерде икс біреу ғана, қосалқысы жоқ. Гендері икс хромосомада орналасқан белгілерді жынысқа тіркескен белгілер деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Генетикалық кеңесшілер отбасыларға балаларда гемофилия немесе басқа да тұқым қуалайтын белгілердің қандай ықтималдықпен білінетінін түсінуге көмектеседі, бұл жұмыс дәл есепті де, үлкен әдептілікті де талап етеді. Гемофилияға қарсы бауыр жасушаларына геннің жұмыс істейтін көшірмесін жеткізетін гендік терапиялар жасалып қойған, мұндай тәсілдер әрі қарай дамып келеді. Интерфейс, ойын және карта дизайнерлері дальтонизмі бар адамдарға арнайы режимдер жасайды, өйткені ерлердің едәуір бөлігі соған шалдыққан. Нейрожелі шежіре сызбасын тез құрып береді, бірақ ондағы қатені тауып, нәтижені отбасына ұқыпты түсіндіріп, әлемді бәріне ыңғайлы етудің жолын ойлап таба алатын тек адам ғана.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Дальтонизм — қызыл мен жасылды ажырата алмау — және қан нашар ұйитын гемофилия рецессивті түрде тұқым қуалайды, олардың гендері икс хромосомада жатыр, ал игрек хромосомада мұндай гендер жоқ. Бір өзгерген аллелі бар әйел сау, бірақ ол тасымалдаушы, бұл хромосоманы балаларының жартысына береді. Ер адамда белгінің білінуі үшін бір өзгерген аллель жеткілікті, сондықтан мұндай белгілер ерлерде әлдеқайда жиі кездеседі. Ұл икс хромосоманы тек анасынан, ал әкесінен игректі алады, сондықтан әкесі мұндай белгіні ұлына бермейді, бірақ өзінің икс хромосомасын барлық қыздарына береді.
Аздап тарих
Американдық генетик Томас Морган өз зертханасында мыңдаған жеміс шыбындарын өсірген, бір күні қызыл көзді шыбындардың арасынан ақ көзді аталықты тапқан. Ұрпақтарын будандастыра келе, ол ақ көздің тек дерлік аталықтарда пайда болатынын көріп, көз түсінің гені жыныс хромосомасында жатқанын түсінді. Бұл жұмыс гендердің хромосомаларда орналасқанын дәлелдеп, Морганға Нобель сыйлығын әкелді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда дальтонизм белгісі бар отбасының моделі: қазір анасы да, әкесі де сау, олардың әр икс хромосомасында қалыпты аллельдер бар, ал барлық балаларында белгі жоқ. Ата-ананың генотиптерін өзгертіп, олардан қандай балалар туа алатынын бақыла. Саған үш отбасы құрастыру керек: біріншісінде сау ата-анадан белгісі бар ұл туа алады, екіншісінде белгісі бар қыз туа алады, ал үшіншісінде әкесінде белгі бар, бірақ оның барлық балаларында белгі жоқ. Күмәнданғанда өзіңнен сұра: ер адамда неше икс хромосома бар, ұл өзінің иксін кімнен алады және сау әйел өзгерген аллельді бере ала ма? Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.