Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Иммунитет және екпелер». Талдап көрейік. Иммунитет — ағзамыздың күзеті, ол күні-түні ішке кірген әркімді тексеріп, бөтендерді: микробтарды, вирустарды және бөгде заттарды залалсыздандырады. Үлкен ғимараттағы тәжірибелі күзетті елестет: кейбір күзетшілер кез келген күдікті адамды ұстай алады, ал басқалары нақты бір бұзақыны жүзінен танып, оны ұзақ уақыт есте сақтай алады. Екпе — күзетке қылмыскердің суретін алдын ала көрсетіп қою сияқты, сонда кездескенде оны бірден таниды.
Бұл не үшін керек?
Вакциналар — медицинаның басты өнертабыстарының бірі: олар шешек ауруын тоқтатты және көптеген қауіпті ауруларды сирек кездесетін етті, ал Модерна компаниясының және БиоНТехпен бірлескен Пфайзер компаниясының мРНҚ-вакциналары жаңа вакцинаны өте тез жасауға болатынын көрсетті. Алдағы жылдары жасанды интеллект вакциналар үшін вирустардың бөліктерін таңдап, антидене-дәрілерді жобалап, миллиондаған қан талдауын сараптайтын болады. Бірақ кімге және қашан қорғаныс керек екенін шешу, дәрінің тірі адамдарда жұмыс істейтін-істемейтінін тексеру және мұны науқастарға түсіндіру иммунитеттің қалай құрылғанын түсінетін адамдардың міндеті болады. Иммунологтар, дәрігерлер, биотехнологтар және зертхана инженерлері әрқашан қажет болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Шайқасқа алғашқы болып фагоциттер кіріседі: олар микробқа жақындап, оны қоршап алып, қорытып жібереді. Содан кейін лимфоциттер антиденелер жасайды — дәл осы жауға жабысып, оны залалсыздандыратын ақуыздар. Жеңістен кейін ағзада жады жасушалары қалады, сол микробпен қайта кездескенде олар бір-екі күннің ішінде-ақ өте көп антидене шығарады, сондықтан адам тіпті ауырмайды да. Вакцина ағзаны осындай қорғанысты өзі жасауға үйретеді: бұл баяу, шамамен екі-үш апта, есесіне ұзаққа жетеді. Ал емдік сарысу — дайын антиденелер: олар бірден қорғайды, бірақ бірнеше аптадан кейін ыдырап кетеді.
Аздап тарих
Фагоциттерді орыс ғалымы Илья Ильич Мечников ашты. Ол теңіз жұлдызының мөлдір дернәсіліне жіңішке тікенектер шаншып, микроскоппен қарағанда, қозғалғыш жасушалардың жаңқаға жан-жақтан жылжып келіп, оны қоршап алатынын көрді. Осы қарапайым тәжірибеден жасушалық иммунитет туралы тұтас теория өсіп шықты, кейін Мечников ол үшін Нобель сыйлығын алды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда екі пациент: қырқыншы күні қызылшамен ауырған адаммен кездесетін Әсел және бүгін аяғын тот басқан темірге кесіп алған Тимур, ал сіреспе токсині үш күннен кейін-ақ әсер ете бастайды. Қазір Әсел таңдалған: оған не енгізу керектігін — вакцина ма, әлде сарысу ма — және қашан енгізу керектігін шеш, содан кейін қырқыншы күні антиденелер қанша болатынын және жады жасушалары пайда бола ма, соны көр. Егер антиденелер бірге тең шектен көп болса, қорғаныс бар. Содан кейін Тимурға ауыс та, ойлан: мұнда не маңыздырақ — қорғаныстың жылдамдығы ма, әлде ұзақтығы ма? Бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.