Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Қан неден тұрады». Талдап көрейік. Қанды денеміздің сансыз көшелерімен тәулік бойы жүк тасымалдайтын алып мегаполистің курьерлік қызметіне теңеуге болады. Бұл жай ғана біртекті қызыл сұйықтық емес, мөлдір ерітінді мен миллиардтаған мамандандырылған жасушадан тұратын ғажайып сұйық ұлпа. Ересек адамда ол шамамен бес литр — дененің жалпы массасының жеті пайызына жуығы.
Бұл не үшін керек?
Қанның құрамын білу дәрігерлерге бір кішкентай тамшы арқылы жасырын ауруларды қауіпті белгілер пайда болғанға дейін әлдеқайда бұрын анықтауға көмектеседі. Оның элементтерінің үйлесімді жұмысынсыз біз тыныс ала алмас едік, миға және бұлшықеттерге энергия жеткізе алмас едік, тіпті кішкентай сызаттарды да жаза алмас едік. Шұғыл медицинада донор қанын құрамдас бөліктерге бөледі, сөйтіп науқастарға дәл олардың өмірін құтқаратын компоненттерді ғана мақсатты түрде құяды.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Сынауықты центрифугада айналдырса, қан екі қабатқа анық бөлінеді: жоғарыда мөлдір сарғыш плазма, ал төменде қанның пішінді элементтері шөгеді. Плазма негізінен ақуыздар, глюкоза және тұздар еріген судан тұрады — дәл осы тасымалдау ортасының қызметін атқарады. Шөгіндіде гемоглобиннің көмегімен оттек тасымалдайтын ядросыз қызыл дискілер, микробтардан қорғайтын ядролы ірі жасушалар және жараларды тромбпен жабатын ұсақ қан пластинкалары қалады. Бұл жасушалардың бәрі қызыл сүйек кемігінде үздіксіз туып, жаңарып отырады.
Аздап тарих
Мыңдаған жыл бойы адамдар қанды мүлдем біртекті деп ойлады, бірақ он жетінші ғасырдың екінші жартысында голландиялық зерттеуші Антони ван Левенгук бір тамшы қанға өзі жасаған микроскобын бағыттады. Ғалым миллиондаған кішкентай шариктердің бір-бірімен араласып жүргенін көріп, қатты таңғалды да, оларды қан денешіктері деп атады. Осылайша адамзат тарихта алғаш рет өз қан айналым жүйесінің микроәлеміне үңілді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранның сол жағында араластырылған қаны бар сынауық тұр — оны плазма мен пішінді элементтерге бөлу үшін центрифуганы іске қосатын батырманы бас. Оң жағында алдыңда микроскоптағы қан жағындысы ашылады, онда бағдаршалармен алты түрлі жасуша белгіленген. Әрқайсысына мұқият қара: өлшемдерін салыстыр, ішінде ядросы бар-жоғын және цитоплазмасының түсін тексер, содан кейін таңдауыңды жаса. Бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.