Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Алмастыру тәсілі». Талдап көрейік. Теңдеулер жүйесі екі тұспалы жұмбаққа ұқсайды: әрқайсысы жеке алғанда көп жауапқа жол береді, ал екеуі бірге — әдетте тек біреуіне ғана. Жүйені шешу — екі теңдеуге де бірден сай келетін сандар жұбын табу. Алмастыру тәсілі — оған апаратын ең түсінікті жолдардың бірі: бір айнымалыны екіншісінің ішіне жасырамыз.
Бұл не үшін керек?
Телефондағы навигатор бірден бірнеше жерсеріктің сигналдары бойынша теңдеулер жүйесін шешіп, сенің қай жерде екеніңді анықтайды. Микросхемадағы тоқтарды есептеу, робот-манипуляторды басқару, энергия желісіндегі жүктемені теңгеру — барлық жерде бірнеше шарт бір мезгілде орындалуы керек. Компьютер мұндай жүйені лезде шешеді, бірақ біреу шарттарды дұрыс жазып, есептің қойылуындағы қатені байқап, жауаптың мағынасы бар екенін тексеруі керек. Теңдеулердің қалай байланысқанын түсінетін адам бұл тізбекте басты болып қала береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бір теңдеуден бір айнымалыны екіншісі арқылы өрнектейміз — дайын алмастыру аламыз. Осы алмастыруды екінші теңдеуге қоямыз, сонда онда небәрі бір белгісіз қалады, ал мұндай теңдеуді шеше аламыз. Табылған санды бірінші қадамдағы өрнекке қайтарып, екінші айнымалыны аламыз. Алдында бір немесе минус бір тұрған айнымалыны өрнектеген тиімдірек — сонда бөлшектер пайда болмайды.
Аздап тарих
Тоғызыншы ғасырда Бағдаттағы Даналық үйінде ғалым Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми жұмыс істеген. Оның теңдеулерді шешу туралы кітабының атауында «әл-джабр» деген сөз болған, ал ғылымның атауы — алгебра осыдан шыққан. Ал латын аудармаларында өзгертілген ғалымның есімінен «алгоритм» сөзі пайда болды. Әл-Хорезми теңдеулерді шешуді түсінікті қадамдар тізбегі ретінде түсіндірген — біздің алмастыру тәсіліміз де дәл солай құрылған.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда екі теңдеуден тұратын жүйе тұр: біріншісі — икс қосу игрек жетіге тең, екіншісі — екі икс минус игрек беске тең. Алдымен қай айнымалыны және қай теңдеуден өрнектейтініңді шеш: қай әріптің алдында бір немесе минус бір тұрғанына қарап, соны таңда. Алынған өрнекті басқа теңдеуге қой — онда бір айнымалы қалады, оның түбірін тап. Содан кейін бірінші қадамдағы өрнек бойынша екінші айнымалыны тауып, жұпты екі теңдеуде де тексер. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.