Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Арифметикалық прогрессия». Талдап көрейік. Арифметикалық прогрессия — әрбір келесі мүшесі алдыңғысынан бір ғана санға үлкен немесе кіші болатын тізбек. Биіктігі бірдей баспалдақтарды немесе әр апта сайын бірдей сома салып отыратын жинақ қорабын елестет. Қадам әрқашан біреу, сондықтан бәрі өте болжамды.
Бұл не үшін керек?
Бірқалыпты өсу инженерияда барлық жерде кездеседі: бұрандаманың қадамы, орындық қатарларының орналасуы, кестелердегі тең аралықтар, зауыттағы конвейердің бірқалыпты қозғалысы. Бағдарламашылар элементтерді экранға орналастырғанда, ал жоспарлаушылар жеткізілімдердің немесе жабдыққа қызмет көрсетудің кестесін есептегенде прогрессияларды пайдаланады. Қосындыны компьютер лезде есептей алады, бірақ процестің прогрессия сияқты құрылғанын көріп, жылдам тәсілді таңдау — адамның ісі. Мұндай ұтымды айналма жолдарды таба білетін адам машиналарға міндетті ақылдырақ қояды және олардың жауаптарын тезірек тексереді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Прогрессияның айырымы бар — әр қадамда қосылатын сан. Бірінші мүшеден эн-ші мүшеге жету үшін нөмірден бір кем қадам жасау керек. Әрбір ортаңғы мүше көршілерінің арифметикалық ортасына тең, атауы да осыдан. Ал қосындыны ұтымды тәсілмен есептейді: бағаналардың төңкерілген көшірмесін бастапқылардың қасына қояды, сонда әрбір жұп бірдей биіктік береді.
Аздап тарих
Неміс математигі Карл Фридрих Гаусс туралы белгілі әңгімеде ол мектеп оқушысы кезінде-ақ мұғалімін таң қалдырғаны айтылады: мұғалім сыныпқа бірден жүзге дейінгі барлық сандарды қосуды тапсырған, ал Гаусс жауапты бірден дерлік айтқан. Ол бірінші мен соңғы, екінші мен соңғының алдындағы сандар бірдей қосынды беретінін байқаған, сонда тек жұптарды санау ғана қалған. Тәсілдің өзі бұрын да белгілі болған, бірақ бұл әңгіме оны әйгілі етті.
Формула: эн-ші мүше
А эн-ші а біріншіге қосу эн минус бірді дэ-ға көбейткенге тең. Логикасы қарапайым: бірінші мүшеден эн-ші мүшеге дейін дәл эн минус бір қадам бар, және әр қадам дэ қосады. Мұнда а бірінші — бірінші мүше, дэ — екінші мүшеден біріншіні алғанға тең прогрессияның айырымы, ал эн — нөмір, бәрінің өлшем бірлігі жоқ. Егер дэ нөлден үлкен болса, прогрессия өспелі, кіші болса — кемімелі. Егер айырымды арттырсақ, әрбір келесі мүше біріншіден барған сайын алыстай береді.
aₙ = a₁ + (n − 1) · daₙ — n нөмірлі мүше, —
a₁ — бірінші мүше, —
n — мүшенің нөмірі, —
d — прогрессияның айырымы, d = a₂ − a₁, —
Формула: Гаусс бойынша қосынды
Эс эн-ші а бірінші қосу а эн-шіні эн-ге көбейтіп, екіге бөлгенге тең. Прогрессияның төңкерілген көшірмесін бастапқысының қасына қоямыз: мүшелердің әрбір жұбы бірдей қосынды береді, бірінші қосу соңғы, ал жұптар дәл эн. Демек, екі еселенген қосынды эн-ді шеткі мүшелердің қосындысына көбейткенге тең, тек оны екіге бөлу ғана қалады. Мұнда эс эн-ші — алғашқы эн мүшенің қосындысы, ал а бірінші мен а эн-ші — олардың біріншісі мен соңғысы. Егер тағы мүшелер қоссақ, қосынды жұптар санының есебінен де, соңғы мүшенің есебінен де өседі.
Sₙ = (a₁ + aₙ) · n / 2Sₙ — алғашқы n мүшенің қосындысы, —
a₁ — бірінші мүше, —
aₙ — n-ші мүше, —
n — мүшелер саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда арифметикалық прогрессияның бағаналары тұр: қазір бірінші мүше бір, айырым екі, және алты мүше көрсетілген. Саған бірінші мүшесі үш, ал оныншы мүшесі отыз болатын прогрессия құрастыру керек: бірінші мүшені қой, ал айырымды эн-ші мүшенің формуласы бойынша өзің тап — біріншіден оныншы мүшеге дейін неше қадам бар екенін ойлан. Он мүшені көрсетіп, соңғы бағананың шынымен отызға жеткенін тексер. Содан кейін Гаусс бойынша қосуды қосып, төңкерілген көшірменің бағаналарға қалай жатқанына қара да, он мүшенің қосындысын тап. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.