Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Тізбектер: нөмір → мүше». Талдап көрейік. Сандық тізбек — ретімен тізілген сандар, олардың әрқайсысының өз нөмірі бар: бірінші, екінші, үшінші және тағы сол сияқты. Бұл баспалдақтың сатыларына немесе пойыздың вагондарына ұқсайды: әр вагонның нөмірі бар, ал вагонда әлдебір сан жолаушы отыр. Нөмір әрқашан натурал сан, ал санның өзі кез келген болуы мүмкін — бөлшек, тіпті теріс те.
Бұл не үшін керек?
Тізбектер — қадам бойынша алынған кез келген деректер: әр миллисекунд сайынғы робот датчигінің көрсеткіштері, сағат бойынша дата-орталықтың жүктемесі, бейне кадрлары, күн бойынша бағалар. Компьютерлік бағдарламалар мен нейрожелілер, шын мәнінде, тізбектермен жұмыс істейді: тілдік модель келесі сөзді алдыңғы сөздер бойынша болжайды, ал дронды басқару алгоритмі келесі қадамды қазіргі қадам бойынша есептейді. Машина миллион мүшені есептейді, бірақ процестің өсіп жатқанын, сөніп бара жатқанын немесе тербеліп тұрғанын және нақты өмірде оның артында не тұрғанын адам түсінуі тиіс. Сандар қатарынан заңдылықты көре білу инженерге де, талдаушыға да, бағдарламашыға да керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Тізбекті екі тәсілмен беруге болады. Біріншісі — эн-ші мүшенің формуласымен: нөмірді қойдың да, бірден санды алдың, жүзіншісі болсын, мыңыншысы болсын. Екіншісі — рекуррентті тәсіл: бірінші мүше мен алдыңғысынан келесісін қалай алу керектігінің ережесі беріледі, сонда сегізінші мүшеге жету үшін оған дейінгі барлық мүшелерден өтуге тура келеді. Егер әрбір келесі мүше алдыңғысынан үлкен болса, тізбек өспелі, кіші болса — кемімелі, ал кейде мүшелер біресе өседі, біресе кемиді.
Аздап тарих
Ең әйгілі тізбектердің бірі біз Фибоначчи деп білетін итальян математигі Леонардо Пизанскийдің ортағасырлық кітабында пайда болды. Ол қояндардың көбеюі туралы есеп ойлап тапты, онда әрбір келесі мүше алдыңғы екеуінің қосындысына тең. Бұл рекуррентті берудің классикалық мысалы, және кейін бұл сандар күнбағыс тұқымдарының және бүрдің қабыршақтарының орналасуынан табылды.
Формула: эн-ші мүше
Эн-ші мүшенің формуласы нөмірді санмен тікелей байланыстырады: мысалы, эн индексті а үш эн минус бірге тең. Нөмірді қоямыз да, мүшені аламыз: эн беске тең болғанда он төрт шығады. Мұнда эн — мүшенің нөмірі, натурал сан, ал эн индексті а — тізбектің мүшесінің өзі, олардың өлшем бірлігі жоқ. Ыңғайлылығы — алдыңғы мүшелерді білудің қажеті жоқ. Егер нөмірді бірге арттырсақ, бұл мысалда мүше үшке өседі.
aₙ = 3n − 1aₙ — n нөмірлі тізбек мүшесі, —
n — мүшенің нөмірі, натурал сан, —
Формула: рекуррентті беру
Рекуррентті бергенде бірінші мүше мен өту ережесі беріледі: а бір бірге тең, ал а эн плюс бірінші екі а эн қосу бірге тең. Яғни әрбір келесі мүше алдыңғысынан шығады: оны екі еселеп, бір қос. Мұнда а эн — қазіргі мүше, а эн плюс бірінші — келесі мүше, эн — нөмір. Бұл тәсіл қадамдық нұсқаулыққа ұқсайды: сегізінші мүшені білу үшін алдыңғы жетеуінің бәрінен өту керек. Көршілес мүшелерді салыстыра отырып, тізбектің өспелі ме, әлде кемімелі ме екенін шешеміз: егер келесісі әрқашан үлкен болса, ол өспелі.
a₁ = 1, aₙ₊₁ = 2aₙ + 1a₁ — бірінші мүше, —
aₙ — қазіргі мүше, —
aₙ₊₁ — келесі мүше, —aₙ₊₁ > aₙ — возрастающаяaₙ — n нөмірлі мүше, —
aₙ₊₁ — келесі мүше, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңдағы графикте тізбектің нүктелері тұр: көлденеңінен нөмір, тігінен мүше, ал қазір үш эн минус бір формуласымен берілген тізбек таңдалған, курсор төртінші мүшеде тұр. Курсорды жылжытып, мүшелердің нөмірден нөмірге қалай өзгеретінін бақыла және әрбір мүшені алдыңғысымен салыстыр. Барлығы бес тізбекті талдап, әрқайсысы үшін батырмалардың бірін басу керек: өспелі, кемімелі немесе ол да емес, бұл да емес. Асықпа: бірнеше көршілес жұпты тексер, өйткені біресе жоғары, біресе төмен секіретін тізбектер де болады. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.