Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Синус, косинус, тангенс». Талдап көрейік. Сырғанақтың немесе пандустың тіктігін бір ғана санмен сипаттауға болады: ол жолдың әр метрінде қаншалықты көтеріледі. Синус, косинус және тангенс — тікбұрышты үшбұрыштың бұрышы үшін осындай сандар: оның қабырғаларының қатынастары. Ең таңғаласы — олар үшбұрыштың үлкен не кішкентай болуына емес, тек бұрышқа ғана тәуелді.
Бұл не үшін керек?
Синустар мен косинустар бұрыштар мен бұрылулар бар жердің бәрінде жұмыс істейді: робот-манипуляторлардың буындарында, ұшақтар мен жерсеріктердің навигациясында, компьютерлік графика мен ойындардағы нысандарды бұруда. Дыбыс, радиосигналдар мен смартфондардағы байланыс синусоидалармен сипатталады, ал күн электр станцияларының инженерлері панельдердің күнге қатысты көлбеулігін есептейді. Жасанды интеллект кез келген бұрыштың синусын есептейді, бірақ нақты құрылымда қандай бұрыштың маңызды екенін және жауаптың шындыққа жанасатынын түсіне алатын — геометрияны түсінетін адам ғана. Мұндай адамдар робототехникада да, ғарышта да, энергетикада да керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Сүйір бұрышы альфа болатын тікбұрышты үшбұрышты ал. Синус — қарсы жатқан катетті гипотенузаға бөлгені, косинус — іргелес катетті гипотенузаға бөлгені, ал тангенс — қарсы жатқан катетті іргелес катетке бөлгені. Альфа бұрышы бірдей болатын барлық тікбұрышты үшбұрыштар екі бұрышы бойынша ұқсас, сондықтан олардың бұл қатынастары бірдей. Демек, оларды бір рет есептеп, кестеге енгізуге немесе калькулятордан табуға болады.
Аздап тарих
Үнді астрономдары шырақтардың қозғалысын есептеу үшін шеңбер хордасының жартысын пайдаланып, оны «джива» деген сөзбен атаған. Араб аудармашылары оны ұқсас сөзбен жазған, ал Еуропада оны «қойын» деп оқып, латын тіліне «синус» деп аударған. Осылайша бұл оғаш атау математиканың басты функцияларының біріне бекіп қалды.
Формула: синус, косинус, тангенс
Үш санның әрқайсысы — тікбұрышты үшбұрыштың екі қабырғасының жай ғана қатынасы. Альфаның синусы а-ны цэ-ге бөлгенге тең, альфаның косинусы бэ-ны цэ-ге бөлгенге тең, ал альфаның тангенсі а-ны бэ-ға бөлгенге тең. Мұндағы а — альфа бұрышының қарсысындағы катет, бэ — бұрышқа іргелес катет, цэ — гипотенуза, бәрі сантиметрмен; қатынастардың өздері өлшемсіз, ал бұрыш градуспен беріледі. Егер бұрышты ұлғайтсаң, қарсы жатқан катет өседі, сондықтан синус пен тангенс артады, ал косинус кемиді. Сүйір бұрыштың синусы мен косинусы әрқашан бірден кіші, өйткені катет гипотенузадан қысқа.
sin α = a / c, cos α = b / cα — сүйір бұрыш, °
a — қарсы жатқан катет, см
b — іргелес катет, см
c — гипотенуза, смtg α = a / bα — сүйір бұрыш, °
a — қарсы жатқан катет, см
b — іргелес катет, см
Формула: негізгі тепе-теңдік
Пифагор теоремасынан, яғни а квадрат плюс бэ квадрат цэ квадратқа тең дегеннен, бәрін цэ квадратқа бөлсек, әдемі ереже шығады: альфаның синус квадраты плюс альфаның косинус квадраты бірге тең. Ол кез келген бұрыш үшін дұрыс, сондықтан синусты біле отырып, косинусты табуға болады. Ал егер синусты косинусқа бөлсек, гипотенуза қысқарып, катеттердің қатынасы қалады: альфаның тангенсі альфаның синусын альфаның косинусына бөлгенге тең. Бұл шамалардың бәрі өлшемсіз. Бұрыш өскенде синус артады, ал косинус олардың квадраттарының қосындысы бірге тең болып қалатындай дәл сондай шамаға кемиді.
sin²α + cos²α = 1α — сүйір бұрыш, °tg α = sin α / cos αα — сүйір бұрыш, °
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тік бұрышы C, ал A төбесінде сүйір бұрышы альфа болатын ABC тікбұрышты үшбұрышы тұр: қазір альфа отыз бес градус, гипотенуза алты сантиметр, ал жанында синус, косинус және тангенс көрініп тұр. Альфа бұрышын өзгертіп, синус жартыға тең болатын бұрышты тап, — қарсы жатқан катет гипотенузадан неше есе қысқа болуы керек екенін ойла. Содан кейін тангенс бірге тең болатын бұрышты тап: сонда екі катеттің арақатынасы қандай болуы керек? Ал соңында цэ гипотенузасын өзгертіп, қатынастардың өзгере ме, жоқ па, тексер. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.