Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Пифагор теоремасы». Талдап көрейік. Егер тіктөртбұрышты аулада қабырғаларды бойлап емес, қиғаштап жүрсең, жол қысқарады — бірақ қаншалықты? Пифагор теоремасы осы сұраққа жауап береді: ол тікбұрышты үшбұрыштың үш қабырғасының ұзындықтарын байланыстырады. Екі катетті білсең, ең ұзын қабырға — гипотенузаны әрқашан табасың.
Бұл не үшін керек?
Пифагор теоремасы бойынша қашықтықты навигаторлар, бейнеойындар және үш өлшемді графика бағдарламалары секундына миллиондаған рет есептейді. Оны затқа қолын созған робот-манипуляторлар да, бағыт салған дрондар да, тік бұрышты тексерген құрылысшылар да пайдаланады. Жасанды интеллект түбірді лезде есептейді, бірақ нақты есептің қай жерінде тікбұрышты үшбұрыш жасырынып тұрғанын түсініп, жауаптың шындыққа ұқсайтынын тексеруі керек — адам. Геометрияны сезінетін адам дәл қозғалатын машиналарды жобалайды.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Тікбұрышты үшбұрыштың әр қабырғасына шаршы сал. Гипотенузадағы үлкен шаршының ауданы катеттердегі екі шаршының аудандарының қосындысына дәл тең болып шығады. Мұны орын ауыстыру арқылы көру оңай: екі бірдей үлкен шаршыға төрт-төрттен тең үшбұрыш салады, сонда екі шаршыда қалған бос орындар тең болады. Кері тұжырым да орындалады: егер қабырғалардың квадраттары осылай байланысқан болса, үшбұрыш міндетті түрде тікбұрышты.
Аздап тарих
Теорема ежелгі грек ойшылы Пифагордың атымен аталады, бірақ оны одан көп бұрын білген. Вавилон хатшылары Пифагордан көптеген ғасыр бұрын саз тақтайшаларға осы ережеге дәл сәйкес келетін сандардың тұтас үштіктерін жазған. Ал ежелгі гректер оны алғаш болып дәлелдей бастады, және бүгін жүздеген түрлі дәлелдеу белгілі.
Формула: Пифагор теоремасы
Егер тікбұрышты үшбұрыштың әр қабырғасына шаршы салсақ, гипотенузадағы шаршының ауданы катеттердегі шаршылардың аудандарының қосындысына тең болып шығады. Сондықтан цэ квадрат а квадрат плюс бэ квадратқа тең. Мұндағы а мен бэ — катеттер, яғни тік бұрышты құрайтын қабырғалар, ал цэ — гипотенуза, тік бұрыштың қарсысындағы қабырға; олардың бәрі сантиметрмен, ал квадраттары шаршы сантиметрмен өлшенеді. Егер бір катетті ұлғайтсаң, гипотенуза да өседі, бірақ катеттердің қосындысынан аз: қиғаш жол әрқашан екі қабырғаны бойлап жүретін жолдан қысқа. Бұл ереже тек тікбұрышты үшбұрыш үшін ғана дұрыс.
c² = a² + b²c — гипотенуза, см
a — бірінші катет, см
b — екінші катет, см
Формула: гипотенуза
Пифагор теоремасынан қабырғаның өзін табу ыңғайлы. Катеттердің квадраттарын қосып, түбір ал: цэ а квадрат плюс бэ квадраттан алынған түбірге тең. Егер катет белгісіз болса, гипотенузаның квадратынан басқа катеттің квадратын азайтады: а цэ квадрат минус бэ квадраттан алынған түбірге тең. Мұндағы барлық ұзындық сантиметрмен берілген. Көбіне түбір үтірден кейін ұзын құйрығы бар әдемі емес сан болып шығады, және тек ерекше сандар жиынтықтары үшін ғана катеттер квадраттарының қосындысы дәл квадрат болып шығады — мұндай үштіктерді Пифагор үштіктері деп атайды.
c = √(a² + b²)c — гипотенуза, см
a — катет, см
b — катет, смa = √(c² − b²)a — белгісіз катет, см
c — гипотенуза, см
b — белгілі катет, см
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тік бұрышы C болатын ABC тікбұрышты үшбұрышы тұр, және оның әр қабырғасына шаршы салынған. Қазір катеттер екі және үш сантиметр, олардың квадраттарының қосындысы он үш, ал гипотенуза шамамен үш бүтін жүзден алпыс бір — бүтін сан емес. Катеттердің ұштарын жылжыт, ұзындықтар бірден он екіге дейін бүтін сантиметрмен өзгереді, және цэ квадрат санын бақыла: ол бір, төрт, тоғыз, он алты және одан әрі сияқты дәл квадрат болып шығуы керек. Осындай екі түрлі катеттер жұбын тап. Ал теореманың неліктен дұрыс екенін өз көзіңмен көру үшін «Орын ауыстыру арқылы дәлелдеу» режимін қос. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.