Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Ең үлкен ортақ бөлгіш және ең кіші ортақ еселік». Талдап көрейік. Сенде он екі алма мен он сегіз алмұрт бар деп елестет, және сен оларды ештеңе артылмайтындай етіп бірдей себеттерге бөліп салғың келеді. Мұндай себеттердің ең көп саны — ең үлкен ортақ бөлгіш. Ал ең кіші ортақ еселік — қайталанып тұратын екі оқиғаның алғаш рет сәйкес келетін сәті, мысалы, аралықтары әртүрлі екі автобустың аялдамаға қайтадан бір уақытта келуі.
Бұл не үшін керек?
Ең үлкен ортақ бөлгіш пен ең кіші ортақ еселік кестелер мен механикада жасырынып жатыр: роботтың беріліс қорабындағы тісті дөңгелектердің айналымдары қашан сәйкес келетінін, электроникада жиіліктері әртүрлі сигналдарды қалай үйлестіруге болатынын, бағдарламада бөлшекті қалай қысқартуға болатынын осылай есептейді. Ең үлкен ортақ бөлгіш — интернетті қорғайтын шифрлау алгоритмдерінің бір бөлігі. Компьютер ең үлкен ортақ бөлгішті лезде табады, бірақ кесте немесе тісті дөңгелектер туралы есептің дәл соған келіп тірелетінін көру — тақырыпты түсінетін адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әр санды кірпіштерге бөлгендей жай көбейткіштерге жіктейміз: он екі — екі көбейту екі көбейту үш, ал он сегіз — екі көбейту үш көбейту үш. Екі санда да бар көбейткіштер — ортақ, және олардың көбейтіндісі ең үлкен ортақ бөлгішті береді. Ең кіші ортақ еселік үшін екі санның барлық көбейткішін аламыз, бірақ ортақтарын бір рет қана есепке аламыз. Қиылысатын екі шеңберді елестеткен ыңғайлы: ортақ бөлігіне ортақ көбейткіштер түседі, ал шеттерінде — қалғандары.
Аздап тарих
Ең үлкен ортақ бөлгішті табу тәсілін екі мың жылдан астам бұрын ежелгі грек математигі Евклид өзінің «Негіздер» еңбегінде сипаттаған. Оның алгоритмі — қалдықпен тізбектей бөлу — бүгін де компьютерлердің ішінде жұмыс істейді және адамдар әлі күнге дейін пайдаланып жүрген ең көне алгоритмдердің бірі болып саналады.
Формула: ең үлкен ортақ бөлгіш пен ең кіші ортақ еселік
Сабақтағы мысал: он екі екі көбейту екі көбейту үшке тең, он сегіз екі көбейту үш көбейту үшке тең. Ортақ көбейткіштер — екі мен үш, сондықтан он екі мен он сегіздің ең үлкен ортақ бөлгіші екі көбейту үшке, яғни алтыға тең. Ең кіші ортақ еселік үшін барлық көбейткішті, ортақтарын бір рет аламыз: екі көбейту үш көбейту екі көбейту үш, отыз алты шығады. Ең үлкен ортақ бөлгіш әрқашан екі санның да бөлгіші, сондықтан ол олардың кішісінен үлкен емес, ал ең кіші ортақ еселік — екеуінің де еселігі, сондықтан ол үлкенінен кіші емес. Сандардың ортақ көбейткіштері неғұрлым көп болса, ең үлкен ортақ бөлгіш соғұрлым үлкен, ал ең кіші ортақ еселік соғұрлым кіші болады.
НОД(12, 18) = 2 · 3 = 6НОД — ең үлкен ортақ бөлгіш, —
2, 3 — ортақ жай көбейткіштер, —НОК(12, 18) = 2 · 3 · 2 · 3 = 36НОК — ең кіші ортақ еселік, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда қиылысатын екі шеңбер тұр: біріншісінде — жиырма төрттің жіктелуі, екі көбейту екі көбейту екі көбейту үш, екіншісінде — отыз алтының жіктелуі, екі көбейту екі көбейту үш көбейту үш, ал ортақ бөлігі әзірге бос. Сен екі санда да бар барлық көбейткішті — әр жұптан біреуден — ортаға сүйреп апаруың керек. Жіктелулерді салыстыр: екеуінде де неше екілік бар және ортақ үштік бар ма. Ортасы толғанда, ондағыларды көбейт — бұл ең үлкен ортақ бөлгіш, ал содан кейін үш бөліктің бәрінде көрініп тұрғанның бәрін көбейт — бұл ең кіші ортақ еселік. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.