Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Ньютон — Лейбниц формуласы». Талдап көрейік. Бір сағатта бакқа қанша су жиналғанын білу үшін әр минутты бөлек қосудың қажеті жоқ — басындағы және соңындағы есептегіштің көрсеткішіне қарап, азайту жеткілікті. Ньютон — Лейбниц формуласы ауданмен де дәл солай істейді: жолақтарды ұзақ қосудың орнына алғашқы функцияны алып, оның кесінді шеттеріндегі мәндерін азайтамыз.
Бұл не үшін керек?
Бұл бүкіл ғылымның басты формулаларының бірі: ол арқылы қозғалтқыштың жұмысын, электромобиль батареясы арқылы өткен зарядты, серверлерден әкету керек жылуды, үш өлшемді принтерде басып шығаруға арналған күрделі бөлшектің көлемін есептейді. Символдық есептеулер бағдарламалары мен нейрожелілер интегралдарды секундтың бір бөлігінде таба алады, бірақ қандай шаманы, қандай шектерде интегралдау керектігін және таңба шатастырылмағанын шешетін — дәл адам. Инженер, физик, қаржы талдаушысы және ғылыми бағдарламалар әзірлеушісі мамандықтарында бұл түсінік есептеулердің өзінен де құнды болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Графиктің астындағы аудан сол жақ шетінен айнымалы икс нүктесіне дейін есептелсін делік. Нүктені сәл оңға жылжытсақ, аудан жіңішке тіктөртбұрышқа дерлік өседі, оның биіктігі осы нүктедегі функцияның мәніне тең. Ауданның өсу жылдамдығы функцияның өзіне тең болып шығады, яғни аудан да — алғашқы функция. Ал барлық алғашқы функциялар бір-бірінен тек тұрақтымен ғана ерекшеленетіндіктен, кесіндідегі аудан кез келген алғашқы функцияның шеттердегі мәндерінің айырмасына тең, және азайтқанда тұрақты қысқарып кетеді. График осьтен төмен жерде аудан минус таңбасымен алынады.
Аздап тарих
Ньютон мен Лейбниц бұл формулаға он жетінші ғасырдың соңында бір-біріне тәуелсіз түрде келді, және олардың жақтастары арасында кім бірінші екені туралы ұзақ әрі шулы дау өрбіді. Бүгінде тарихшылар екеуі де анализді өз бетінше ашқан деп санайды. Лейбництен бізге ыңғайлы белгілеулер қалды — интеграл таңбасы ретіндегі созылған эс әрпі және әлі күнге дейін қолданылатын дэ икс жазуы.
Формула: ауданның өсу жылдамдығы
А-дан икске дейінгі графиктің астындағы ауданды эс икстен деп белгілейік. Иксті кішкентай аш-қа жылжытайық: ауданның өсімі эф икстен көбейту аш тіктөртбұрышына дерлік тең. Өсімді аш-қа бөліп, аш-ты кішірейтеміз — эс штрих икстен тең эф икстен екенін аламыз. Мұнда эс — шаршы бірліктегі аудан, эф — берілген функция, икс — оң жақ шекара. Бұл мынаны білдіреді: берілген нүктеде график неғұрлым биік болса, шекараны оңға жылжытқанда аудан соғұрлым тез өседі.
S(x + h) − S(x) ≈ f(x)·hS(x) — а-дан x-ке дейінгі аудан, шаршы бірл.
h — шекараның кішкентай жылжуы, бірл.
f(x) — x нүктесіндегі графиктің биіктігі, бірл.S′(x) = f(x)S′ — ауданның өсу жылдамдығы, —
f — берілген функция, —
Формула: интеграл
Сабақтың басты формуласы: а-дан бэ-ға дейінгі эф икстен дэ икс интегралы бас эф бэ-дан минус бас эф а-дан тең. Мұнда кіші эф — графиктегі функция, бас эф — оның кез келген алғашқы функциясы, а мен бэ — төменгі және жоғарғы шектер. Реті мынадай: алдымен алғашқы функцияны тап, содан кейін оның шеттердегі мәндерін есепте, содан кейін азайт. Цэ тұрақтысы керек емес: ол бірінші қосылғышта да, екіншісінде де бар және азайтқанда жоғалады. Егер график осьтен жоғары жерде бэ жоғарғы шегін оңға жылжытсақ, интеграл артады.
∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a)f — берілген функция, —
F — f үшін алғашқы функция, —
a — төменгі шек, бірл.
b — жоғарғы шек, бірл.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда үш интегралдың біріншісі тұр: бірден үшке дейінгі икс квадрат интегралы, ал графикте бағдарламаның өзі өлшейтін аудан боялған. Қазір шектер нөлден екіге дейін тұр, сондықтан алдымен а мен бэ-ны тапсырма талап ететін жерге жылжытып, өлшенген ауданның қалай өзгеретініне қара. Содан кейін үш үміткердің ішінен туындысы икс квадратқа тең алғашқы функцияны таңдап, эф бэ-дан минус эф а-дан есептеп, өлшенген ауданмен салыстыр. Сәйкес келгенде — келесі интегралға өтіп, дәл сол жоспар бойынша әрекет ет. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.