Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Терулер». Талдап көрейік. Балмұздақ тапсырыс беріп, бір конусқа екі шарик таңдап жатырсың деп елестет: шоколадты және құлпынайлы. Сатушы алдымен құлпынайлысын, содан кейін шоколадтысын салса, айырмашылық бола ма? Математикада мұндай реттелмеген жиынтықтарды терулер деп атайды: бізге топтың құрамы ғана маңызды, ал оның ішіндегі заттардың реті ешқандай мәнге ие емес.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін жасанды интеллект терабайттаған есептеуді өз мойнына алады, бірақ міндеттерді қойып, күрделі желілерді оңтайландырудың логикасын адамдар салатын болады. Терулерді түсінбей, жүргізушісіз ұшқыштар үйіріндегі сигнал алмасуды қауіпсіз баптау немесе СпейсЭкс компаниясының Старлинк сияқты ғаламдық спутниктік топтарында байланыстың сенімді тораптарын жобалау мүмкін емес. Қазіргі медицина мен биотехнологияда алгоритмдер дәрілерге арналған молекулалардың сәтті комбинацияларын іріктеп, осы заңдардың арқасында миллиондаған артық нұсқаны кесіп тастайды. Нейрожелі нұсқаларды лезде іріктей алады, бірақ іріктеудің мәнін түсіну, болжам тұжырымдау және біздің әлемдегі физикалық шындықты тексеру әрқашан адамның ісі болып қала береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Егер қатысушыларды жай ғана кезекпен орналастырсақ, бірінші және екінші орындарды ескергендегі нұсқалар көп шығады. Бірақ рет маңызын жойғанда, сол бір қатысушылардың әртүрлі орналасулары бір ортақ топқа біріктіріледі. Сондықтан терулердің мәні қарапайым: біз барлық мүмкін тізбектерді аламыз да, оларды топ ішіндегі алмастырулар санына бөліп, бірдей құрамдарды алып тастаймыз.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырда француз ғалымы Блез Паскаль сандық заңдылықтар мен құмар ойындарды зерттеп, әйгілі сандық үшбұрышты жүйеледі. Бұл үшбұрыштың жолдарындағы сандар кез келген таңдау үшін терулердің санын дәл көрсететіні анықталды, бұл бүкіл қазіргі ықтималдықтар теориясының негізін қалады.
Формула: терулер саны
Бұл формула басты ережені білдіреді: біз барлық орналастыруларды ретімен аламыз да, оларды топ ішіндегі алмастырулар санына бөлеміз. Естігенде ол былай естіледі: эн-нен ка бойынша цэ эн санының факториалын ка факториалы мен эн минус ка айырымының факториалының көбейтіндісіне бөлгенге тең. Эн әрпі барлық қолжетімді заттардың жалпы санын білдіреді, ал ка топқа дәл қанша элемент іріктейтінімізді көрсетеді. Екі шама да данамен немесе қатысушылармен өлшенеді, яғни бұл жай ғана натурал өлшемсіз сандар. Егер заттардың жалпы саны эн-ді арттырсақ, мүмкін терулер саны көшкіндей өседі, өйткені таңдау нұсқалары әлдеқайда көбейеді.
Cₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!)Cₙᵏ — терулер саны, —
n — элементтердің жалпы саны, —
k — таңдалатын топтың өлшемі, —
Формула: матчтар саны
Кез келген спорттық матч — екі команданың кездесуі, онда жұптағы қарсыластардың реті рөл атқармайды. Сөзбен бұл формула былай оқылады: эн-нен екі бойынша цэ эн-ді эн минус бір жақшасына көбейтіп, екіге бөлгенге тең. Мұнда эн әрпі турнирге қатысушы командалардың санын білдіреді, ал екілік бекітілген, өйткені бір ойында әрқашан екі қарсылас кездеседі. Формуланың нәтижесі өлшемсіз және айналма турнирдің жоспарланған ойындарының қорытынды санын береді. Егер жарысқа бір ғана жаңа команда қосылса, кездесулер саны айтарлықтай артады, өйткені жаңа қатысушыға тіркелген қарсыластардың бәрімен ойнауға тура келеді.
Cₙ² = n · (n − 1) / 2Cₙ² — айналма турнирдегі матчтар саны, —
n — командалар саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда алдыңда айналма турнир: шеңбер бойымен төрт команда тұр және әзірге бірде-бір ойын ойналған жоқ. Сен сызбаны бес командаға ауыстырып, әр команда әрқайсысымен дәл бір реттен ойнайтындай етіп, әр жұпты сызықпен қосуың керек. Әр нүктеден қанша сызық шығуы керек екенін ойлан да, шыққан ойындар санын салыстыру үшін матчтар формуласын пайдалан. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен міндетті түрде көмектесіп, жауап беремін. Уайымдама!