Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Шифрлау: Цезарь шифрын бұзу». Талдап көрейік. Досыңмен әр әріпті әліпбиде үш орын әрі тұрған әріппен ауыстырып, хат жазуға келісіп алдыңдар деп елестет. Мұғалім хатты ұстап алса, мағынасыз нәрсені көреді, ал келісімді білетін досың бәрін оқиды. Шифрлау деген осы: ашық мәтін мен кілт бірге кілтсіз оқуға болмайтын шифрмәтінге айналады.
Бұл не үшін керек?
Банк сайтын ашқан сайын, мессенджерде жазған сайын немесе сатып алған затыңа төлеген сайын, сенің деректерің шифрлаумен қорғалады. Ватсап пен Сигналдағы хат алмасуды, спутниктер мен ұшқышсыз аппараттармен байланысты, медициналық жазбаларды және жасанды интеллект оқытылатын бұлттардағы деректерді шифрлайды. Жасанды интеллект қорғаныстың әлсіз жерлерін іздей алады, бірақ тапсырмаға қай шифр мен кілт сай келетінін шешу, қауіпсіз жүйелерді жобалау және оларды нақты әлемде тексеру — адамдардың ісі. Криптография және киберқауіпсіздік мамандары барған сайын көбірек керек, өйткені құнды деректер де көбейіп келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Цезарь шифрында әр әріпті әліпби бойынша бірдей орын санына жылжытады, осы сан кілт болып табылады. Сол бір кілт әрі шифрлайды, әрі шифрды ашады, сондықтан мұндай шифрды симметриялы деп атайды. Цезарь шифрының әлсіздігі — кілттердің аздығында: отыз екі әріпті әліпбиде мағыналы жылжулар бар болғаны отыз бір, оларды бір минутта сұрыптап шығуға болады. Заманауи эй-и-эс шифры да симметриялы, бірақ оның кілтінің ұзындығы жүз жиырма сегізден екі жүз елу алты битке дейін, мұнша нұсқаны әлемдегі барлық компьютер де сұрыптап шыға алмайды, ал қорғалған сайттар мен мессенджерлер бұған асимметриялы шифрлауды — ашық және жабық кілттер жұбын қосады.
Аздап тарих
Ежелгі Рим тарихшысы Светоний Юлий Цезарь құпия хаттарында әр әріпті әліпбиде үш орын әрі тұрған әріппен ауыстырғанын жазған. Көп ғасыр бойы мұндай шифр сенімді болып көрінді, тоғызыншы ғасырда араб ғалымы әл-Кинди жиілік талдауын сипаттағанға дейін. Ол кез келген тілде кейбір әріптер басқаларына қарағанда әлдеқайда жиі кездесетінін байқады, сондықтан шифрдың ең жиі белгілеріне қарап, олардың артында қандай әріптер жасырынғанын болжауға болады.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда Цезарьдың шифрлау шеңбері тұр: сыртқы шеңбер — отыз екі әріптен тұратын кәдімгі әліпби, ішкісі — ка кілтіне бұрылған шифр, ал қазір кілт нөлге тең. Төменде — ұсталған хат және оның қазіргі кілттегі шифры ашылған нұсқасы, әзірге бұл мағынасыз мәтін. Ішкі шеңберді айналдырып, мәтін қашан оқылатын болатынын бақыла, ал әл-Кинди сияқты айла жасауға да болады: орыс тілінде ең жиі кездесетіндері — О, Е және А, ал экранда шифрдың ең жиі әріптері көрсетілген — егер солардың ең жиісі шын мәнінде О болса, қандай жылжу шығатынын ойлан. Хат мағыналы болғанда «Мәтін оқылады» батырмасын бас. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.