Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Металдар және бейметалдар». Талдап көрейік. Металл қасық пен бір кесек күкіртті қатар қой: қасық жылтырайды, иіледі және шайда тез қызады, ал сары күкірт үгітіліп кетеді және металға мүлдем ұқсамайды. Элементтер әлемінде де дәл солай екі үлкен команда бар — металдар және бейметалдар, және кестеде әрқайсысының өз аумағы бар. Металдар кестенің сол жақ және төменгі бөлігін, ал бейметалдар оң жақ және жоғарғы бөлігін алады.
Бұл не үшін керек?
Металдар мен бейметалдар — болашақ техникасына арналған екі басты бөлшектер жиынтығы: мыс пен алюминийден дата-орталықтар мен электр желілеріне арналған сымдар, литий мен кобальттан аккумуляторлар жасалады. Металдар мен бейметалдар арасындағы шекараның дәл жанында тұрған кремний барлық чиптердің негізіне айналды, және дәл осы шекара маңындағы элементтер электроника үшін ерекше құнды. Жасанды интеллект миллиондаған үйлесімді іріктей алады, бірақ бір элементтің неге электрон беретінін, ал екіншісінің неге қабылдайтынын түсініп, мұны батареяның немесе микросхеманың жобасына енгізу — адамның ісі. Кестені оқи білетін инженерлер электроникада, энергетикада және робототехникада сұранысқа ие болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Металл атомдарының сыртқы қабатында әдетте электрондар аз, бірден үшке дейін, және олар оларды оңай береді. Бейметалл атомдарына көбіне сегізге дейін бірнеше электрон ғана жетпейді, және олар оларды қабылдауға ұмтылады, ал инертті газдардың сыртқы қабаты аяқталып қойған. Периодта солдан оңға қарай металдық қасиеттер әлсірейді, ал бейметалдық қасиеттер күшейеді. Топта жоғарыдан төменге қарай металдық қасиеттер өседі: атом үлкейеді, және сыртқы электрондар әлсіздеу ұсталады.
Аздап тарих
Металдарды адамдар ерте заманнан білген: алтын, күміс, мыс, темір, қалайы, қорғасын және сынап химия ғылым ретінде пайда болғанға дейін әлдеқашан белгілі болған. Он сегізінші ғасырдың соңында Антуан Лавуазье химиялық элементтердің алғашқы тізімдерінің бірін құрастырып, жай заттарды металдар мен бейметалдарға бөлген. Кейін бұл бөлу периодтық жүйеге де негіз болды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда алғашқы жиырма элементтің кестесі, және олардың бәрін бояу керек: металдарды бір түспен, бейметалдарды басқа түспен. Әр элемент үшін оның қай жерде тұрғанына қара — сол жақта және төменде ме, әлде оң жақта және жоғарыда ма, — және оның атомының сыртқы қабатында неше электрон бар екенін еске түсір. Электрондар аз болса — атом оларды оңай береді, сегізге жуық болса — қабылдауға ұмтылады, ал толық қабат инертті газдарда болады. Жиырма ұяшықтың бәрін осылай бояп, баспалдақ тәрізді шекараны бақыла. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.