Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Менделеев заңы: элементтер таспасы». Талдап көрейік. Күнтізбені елестет: күндер біріншіден отызыншы күнге дейін қатарынан жүреді, бірақ әр жеті күн сайын аптаның бір күні, мысалы, жексенбі қайталанады. Химиялық элементтерде де дәл осындай ғажайып болады: егер оларды ретімен тізсек, белгілі бір қадамнан кейін олардың мінезі мен әдеттері таңғаларлықтай қайталана бастайды. Периодтық кесте — дәл осындай, біздің Әлемнің барлық кірпіштеріне арналған қабырға күнтізбесі.
Бұл не үшін керек?
Бүгін жасанды интеллект ғалымдарға әлі жасалмаған жүздеген мың заттың қасиеттерін болжауға көмектеседі, виртуалды молекулаларды секундтар ішінде іріктейді. Алайда электромобильдердің аса қуатты аккумуляторларын, жаңа буын процессорларын немесе ғарыш кемелерінің жеңіл қорытпаларын жасау үшін периодтық жүйенің терең логикасын түсіну дәл адамға қажет. Нейрожелілер деректерді тамаша есептеп, біріктіреді, бірақ батыл міндеттер қою, материалдарды зертханада синтездеу және олардың нақты әлемдегі мінезін тексеру ойлай білетін инженерлер мен ғалымдардың үлесіне тиеді. Менделеев заңын түсіну кванттық компьютерлер мен биотехнологияларға арналған болашақ материалдарын әзірлеуге тура жол ашады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Периодтылықтың басты құпиясы атомның құрылысында, дәлірек айтсақ, оның ядросының зарядында және электрондардың мінезінде жатыр. Жеңіл элементтерден ауырырақ элементтерге қарай жылжығанда, ядро заряды бір-бірлікке біркелкі өседі, ал оның айналасында көзге көрінбейтін электрон қабықшалары толтырылады. Сыртқы электрон қабаты толық толған бойда, келесі элемент жаңа қабатты ең бірінші электроннан бастап құра бастайды, өзінің алдыңғысының әдеттерін дәл қайталайды. Сыртқы қабықшаның осындай бірдей құрылысына байланысты элементтердің химиялық мінезі ұқсас болады.
Аздап тарих
Мың сегіз жүз алпыс тоғызыншы жылы орыс химигі Дмитрий Менделеев өз оқулығында заттардың қасиеттерін түсінікті баяндаудың жолын іздеді. Ол сол кезде белгілі алпыс үш элементтің бәрінің атауын қасиеттерімен бірге жеке картон карточкаларға жазып, оларды күрделі ғылыми пасьянс сияқты сағаттап жайып отырды. Бір сәтте жұмбақтың шашыраңқы бөліктері біртұтас көрініске жиналды, әрі ғалым ашқан заңына соншалықты сенімді болғаны сонша, кестеде әлі ашылуы тиіс элементтер үшін бос орындар қалдырды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Дәл қазір алдыңда ядро зарядының өсуі бойынша сутектен кальцийге дейін қатарынан тізілген алғашқы жиырма элементтен тұратын ұзын түрлі түсті таспа. Сенің міндетің — осы ұзын тізбекті жеке жолдарға кесіп, оларды қасиеттері ұқсас бір түсті элементтер қатаң тік бағандарға тізілетіндей етіп қою. Таспаның басына мұқият қара: белсенді металл литийден кейін тізбекте түсі мен мінезі жағынан оған ұқсас элемент қайда қайта пайда болады? Дәл соның алдынан кесіп, болашақ кестеміздің алғашқы бағандары қалай тізілетінін қара. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, уайымдама да, менен кез келген нәрсені батыл сұра, бәрін бірге түсінеміз!