Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Алюминий: әрі қышқыл, әрі сілті». Талдап көрейік. Фольга, газдалған су құтысы, жеңіл жорық қазаны — мұның бәрі алюминий, яғни салмағы жоқтың қасы және тот баспайтын металл. Ал оның гидроксиді дипломат сияқты әрекет етеді: қышқылдармен де, сілтілермен де тіл табысады. Мұндай заттарды амфотерлі деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Алюминий — қазіргі техниканың басты металдарының бірі: оның қорытпаларынан ұшақтардың корпустарын, электромобильдердің шанақтары мен батарея бөліктерін, ноутбуктер мен смартфондардың корпустарын, күн панельдерінің жақтауларын және электр беру желілерінің сымдарын жасайды. SpaceX зымырандары мен жерсеріктер де алюминий қорытпаларынан құрастырылады. Ал алюминий гидроксидінің қышқылда да, сілтіде де еритінін алюминийді кеннен алғанда және суды тазартқанда пайдаланады. Жасанды интеллект теңдеуді айтып береді, бірақ металға коррозия қай жерде қорқынышты емес, ал қай жерде қышқыл немесе сілті қорғаныш қабықшаны жеп қоятынын түсіну және оны нақты құрылымда тексеру — химияны түсінетін адамның міндеті.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Алюминий атомы үш сыртқы электронын беріп, заряды плюс үш ионға айналады. Ауада металл бірден оттекті әрі қарай өткізбейтін өте жұқа оксид қабықшасымен қапталады, сондықтан алюминий тот баспайды. Егер алюминий хлоридінің ерітіндісіне сілтіні аздап қоса берсең, алюминий иондары гидроксид-иондармен қосылып, ақ қоймалжың тұнба түседі. Бірақ бұл тұнбаның мінезі бар: артық сілті оны еритін кешенді тұзға айналдырады, ал қышқыл — қайтадан еритін хлоридке.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың ортасында алюминийді алу өте қиын болды, және ол күміс пен алтыннан да қымбат тұрды. Француз императоры Наполеон Үшінші ең құрметті қонақтарына алюминий асхана құралдарын, ал қалғандарына жай ғана алтын құралдарды ұсынған деген әңгіме белгілі. Американдық Чарльз Холл мен француз Поль Эру бір-бірінен тәуелсіз түрде алюминийді электролиз арқылы алуды ойлап тапқанда бәрі өзгерді, және металл арзан әрі үйреншікті болып кетті.
Формула: гидроксид тұнбасы
Алюминий ионы плюс үш заряд алып жүреді, ал әр гидроксид-ион — минус бір, сондықтан бейтарап зат шығуы үшін бір алюминийге дәл үш гидроксид-ион қосылуы керек. Оқимыз: алюминий хлор үш плюс үш натрий о аш береді тұнбаға алюминий о аш үш рет плюс үш натрий хлор. Қарапайым айтқанда, алюминий хлориді мен сілті алюминий гидроксидінің тұнбасын және ас тұзын береді. Сілтінің алдындағы үш коэффициенті сілті алюминий хлоридінен неше есе көп керек екенін айтады. Егер сілті аз болса, алюминийдің бір бөлігі әлі ерітіндіде, және тұнба ең көп емес.
AlCl₃ + 3NaOH → Al(OH)₃↓ + 3NaClAlCl₃ — алюминий хлориді, ерітінді, ммоль
NaOH — натрий гидроксиді, сілті, ммоль
Al(OH)₃ — алюминий гидроксиді, ақ тұнба, ммоль
NaCl — натрий хлориді, ас тұзы, ммоль
Формула: тұнбаның еруі
Алюминий гидроксиді негіздер мен қышқылдардың шекарасында тұр, сондықтан екі жағымен де әрекеттеседі. Сілтімен: алюминий о аш үш рет плюс натрий о аш береді натрий алюминий о аш төрт — еритін кешенді тұз, натрий тетрагидроксоалюминаты. Қышқылмен: алюминий о аш үш рет плюс үш аш хлор береді алюминий хлор үш және үш су молекуласы. Коэффициенттердегі айырмашылыққа назар аудар: еріту үшін тұнбаның әр бөлшегіне сілтінің бір үлесі кетеді, ал қышқылдың — үш үлесі, өйткені ол барлық үш гидроксид тобын бейтараптауы керек. Егер тым аз қоссаң, тұнбаның бір бөлігі түбінде қала береді.
Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]Al(OH)₃ — алюминий гидроксиді, тұнба, ммоль
NaOH — сілті, ммоль
Na[Al(OH)₄] — натрий тетрагидроксоалюминаты, ериді, ммольAl(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂OHCl — тұз қышқылы, ммоль
AlCl₃ — алюминий хлориді, ериді, ммоль
H₂O — су, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда екі сынауық тұр, әрқайсысында бір миллимольден алюминий хлориді, қасында сілті мен тұз қышқылы; реактив жарты миллимольдік үлеспен қосылады, ал қазір бірінші сынауық таңдалған. Алдымен екі сынауықта да алюминий гидроксидінің ең көп тұнбасын ал: сілтіні үлес-үлесімен қос, ақ қоймалжың тұнбаның қалай өсіп жатқанын бақыла және бұл үшін неше үлес керек екенін теңдеу бойынша шамала. Содан кейін бір сынауықта тұнбаны артық сілтімен, ал екіншісінде қышқылмен ерітіп, оның қалай жоғалып жатқанын қара. Міне, амфотерлік өз көзіңмен. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.