Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Жасыл химия». Талдап көрейік. Бәліш пісіріп жатқаныңды, ал өнімдердің жартысы қоқыс шелегіне кетіп жатқанын елестетіп көр — әрі өкінішті, әрі ысырап. Жасыл химия — реакцияларды заттың барлығы дерлік қажетті өнімге түсетіндей, ал қалдық барынша аз болатындай етіп жүргізу тәсілі. Оның басты ойы қарапайым: қалдықты кейін тазартқаннан гөрі, оны мүлдем түзбеген жақсы.
Бұл не үшін керек?
Химия өнеркәсібі дәрілерді, пластиктерді, тыңайтқыштарды, аккумуляторлар мен чиптерге арналған материалдарды шығарады, және әрбір артық килограмм қалдық ақшаға түседі әрі табиғатқа зиян келтіреді. Фармацевтикалық компаниялар қалдықты азайту үшін катализаторлар мен ферменттерге көшуде, ал қаптама мен отын өндірушілер жаңартылатын шикізатты — қантты, өсімдік майларын, ағашты жиі пайдаланып жүр. Жасанды интеллект синтездің мыңдаған нұсқасын ұсынып жатыр, бірақ солардың ішінен қауіпсіз, арзан әрі шынымен жасыл нұсқаны таңдап, оны реакторда тексеру — әрбір атомның қайда кететінін түсінетін химиктің міндеті.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Реакцияда атомдар жоғалмайды, олар тек қайта топтасады. Егер реагенттердің барлық атомдары қосылу реакцияларындағыдай бір қажетті молекулаға жиналса — жанама заттар мүлдем болмайды. Ал алмасу және орынбасу реакцияларында атомдардың бір бөлігі міндетті түрде жанама заттарға кетеді, оларды кейін тастауға немесе қайта өңдеуге тура келеді. Сондықтан химиктер қалдығы азырақ, энергия шығыны азырақ және заттары қауіпсізірек болатын синтез жолдарын, катализаторлар мен жағдайларды іздейді.
Аздап тарих
Мың тоғыз жүз тоқсан бірінші жылы химик Барри Трост реакцияларды атомдық үнемділік бойынша — реагенттер атомдарының қандай үлесі өнімге түсетініне қарай бағалауды ұсынды. Ал мың тоғыз жүз тоқсан сегізінші жылы химиктер Пол Анастас пен Джон Уорнер жасыл химияның он екі қағидасын тұжырымдады, содан бері оларды бүкіл әлемдегі зертханалар мен зауыттарда қолданады. Идея батыл болды: бұған дейін реакцияның сәттілігі негізінен өнімнің шығымымен өлшенетін, оның қанша қалдық қалдыратынымен емес.
Формула: қалдықтың үлесі
Жасылдықтың алғашқы өлшемі қажетті өнімнің әрбір килограмына қанша килограмм қалдық шығатынын көрсетеді — оны Е-фактор деп атайды. Е тең қалдықтар массасы бөлінген өнім массасына. Мұндағы Е — өлшем бірлігі жоқ сан, ал қалдықтар массасы мен өнім массасын килограммен өлшейді. Мұнай химиясында бұл көрсеткіш оннан бірге жуық, ал дәрі өндірісінде жиырма бестен жүзге дейін болады — онда кезеңдер мен еріткіштер көп. Өнімнің массасы бірдей болғанда қалдық неғұрлым көп болса, Е-фактор соғұрлым үлкен және үдеріс ол нөлге тең болатын мінсіз жағдайдан соғұрлым алыс.
E = m(отходов) / m(продукта)E — Е-фактор: бір килограмм өнімге шаққандағы қалдық, —
m(отходов) — қалдықтар массасы, кг
m(продукта) — өнім массасы, кг
Формула: атомдық үнемділік
Атомдық үнемділік реакция мінсіз жүрген жағдайда барлық реагенттер массасының қандай үлесі қажетті өнімге түсетінін көрсетеді. А-Э тең өнімнің молярлық массасы бөлінген реагенттердің молярлық массаларының қосындысына, көбейтілген жүз пайызға. Молярлық массаларды теңдеудегі коэффициенттерді ескере отырып, грамм бөлінген мольмен алады, ал атомдық үнемділік пайызбен шығады. Егер реагенттердің барлық атомдары қосылу кезіндегідей өнімге жиналса, дәл жүз пайыз шығады. Жанама заттар неғұрлым ауыр болса, реагенттер массаларының қосындысы өніммен салыстырғанда соғұрлым үлкен болады және атомдық үнемділік соғұрлым төмен болады.
АЭ = M(продукта) / ΣM(реагентов) · 100 %АЭ — атомдық үнемділік, %
M(продукта) — өнімнің молярлық массасы, г/моль
ΣM(реагентов) — коэффициенттерді ескергендегі реагенттердің молярлық массаларының қосындысы, г/моль
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда бір өнімді синтездеудің екі жолының салыстыруы тұр: қазір бұл этанол, ал бірінші жол — этиленнің гидратациясы, мұнда этилен сумен қосылады. Реакцияны алдымен бірінші жолмен, содан кейін екіншісімен жүргіз де, әрқайсысы үшін атомдық үнемділікті есепте: реагенттердің молярлық массаларын қос, өнімнің молярлық массасын осы қосындыға бөл де, жүз пайызға көбейт. Өнімге атомдар көбірек түскен жолды таңда, содан кейін тағы екі өніммен де дәл осылай айналыс. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.