Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Парниктік әсер». Талдап көрейік. Күн ашық күні тұраққа қалдырылған автомобильдің салонын елестетіп көр: күн сәулелері мөлдір әйнектерден оңай өтіп, орындықтарды қыздырады, ал жиналған жылу қайтадан сыртқа шыға алмайды. Біздің планетаның атмосферасы да дәл осылай жұмыс істейді — Жерді қоршаған газдар алып жылы көрпенің рөлін атқарады, онсыз жер бетіндегі орташа температура шамамен минус он сегіз градус болып, мұхиттар түбіне дейін қатып қалар еді.
Бұл не үшін керек?
Алдағы онжылдықтарда жасанды интеллектіге арналған дата-орталықтар мен роботтандырылған зауыттар орасан көп энергияны талап етіп, планетаның көміртек балансына тікелей әсер етеді. Нейрожелілер атмосфераның құрамы туралы спутниктік деректердің алып ағындарын лезде өңдей алады, бірақ таза энергетикалық циклдерді жасау, шығарындыларды бақылау және модельдердің есептерін нақты әлемде тексеру адамның еншісінде. Парниктік әсердің химиясын түсіну жаңа материалдар инженерлеріне, климаттық қондырғыларды жобалаушыларға және өнеркәсіп орындарындағы экологтарға қажет. Климат өзгеруінің физикалық себептерін талдай білетін адам ақылды алгоритмдерге міндет қойып, негізгі технологиялық шешімдерді қабылдайтын болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Көрінетін күн сәулесі атмосферадан еркін өтіп, құрлық пен мұхиттардың бетін қыздырады. Қызған планета жылуды қайтадан ғарышқа бере бастайды, бірақ енді көзге көрінбейтін инфрақызыл сәулелер түрінде. Көмірқышқыл газының, метанның және су буының молекулалары өздерінің химиялық байланыстарының тербелісі арқылы осы жылулық сәулеленуді жұтып, оны жан-жаққа, соның ішінде жер бетіне қарай қайта шығарады. Мәселе адамның іс-әрекетінен осы газдардың концентрациясы күрт артып, Жердің көрпесі тым қалыңдап кеткенде туындайды.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың ортасында ирланд физигі Джон Тиндаль ауадағы қандай газдар жылулық сәулеленуді ұстап қала алатынын тәжірибе жүзінде анықтауды ұйғарды. Өз зертханасында ол ұзын мыс түтік құрастырып, оны әртүрлі газдармен толтырды да, ол арқылы қыздырылған көзден сезімтал термоэлементке инфрақызыл сәулелерді бағыттады. Тиндаль атмосфераның негізгі газдары — оттек пен азот — жылу үшін мүлдем мөлдір екенін, ал су буының, көмірқышқыл газының және метанның тіпті болмашы іздерінің өзі жылуды тұтас қабырға сияқты ұстап қалатынын таң қала анықтады.
Формула: температураның өзгерісі
Ғалымдар парниктік газдардың әсерін радиациялық әсер шамасы арқылы бағалайды, ол планетаның әрбір шаршы метрінде қанша артық жылу ұсталатынын көрсетеді. Тепе-теңдік температураның өзгерісі бұл әсермен қарапайым тәуелділікпен байланысты: дельта тэ тең нөл бүтін оннан сегіз көбейтілген дельта эфке. Бұл формулада дельта тэ Цельсий градусымен берілген жер беті температурасының қорытынды өзгерісін білдіреді, ал дельта эф — шаршы метрге шаққандағы ваттпен берілген жиынтық радиациялық әсер. Нөл бүтін оннан сегіз коэффициенті Жер жүйесінің жинақталатын энергияға климаттық сезімталдығын көрсетеді. Парниктік газдар қоспасынан болатын жиынтық радиациялық әсер неғұрлым күшті өссе, жаһандық орташа температура соғұрлым жоғары көтеріледі.
ΔT = 0,8 · ΔFΔT — тепе-теңдік температураның өзгерісі, °C
ΔF — жиынтық радиациялық әсер, Вт/м²
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда алдыңда атмосфераның интерактивті моделі тұр, онда бастапқыда индустрияға дейінгі параметрлер қойылған: көмірқышқыл газының миллионнан екі жүз сексен үлесі және метанның миллиардтан жеті жүз жиырма екі үлесі, олар температураның нөлдік өсімін береді. Сенің алғашқы міндетің — қазіргі деңгейді орнату: метан реттегішін миллиардтан мың тоғыз жүз үлеске жуық мәнге, ал көмірқышқыл газын төрт жүз жиырма белгісіне жылжыт. Содан кейін метанды өзгертпей қалдырып, радиациялық әсер мен температураның көрсеткіштерін бақылай отырып, көмірқышқыл газының концентрациясын бірқалыпты реттей баста. Планетаның жылынуы бір бүтін оннан төрт пен бір бүтін оннан бес градус аралығында болатын көмірқышқыл газының концентрациясын табуға тырыс. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.